II SA/Gd 503/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2016 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym wniosku E. G. i H. G. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 30 czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 lipca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 18 lipca 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i przyznanie pełnomocnika z urzędu. Z uzasadnienia wynika, że skarżący domagali się przyznania prawa pomocy, albowiem nie byli w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym wnioskodawcy podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, posiadają mieszkanie o powierzchni 31 m2 i wartości 70 tys. zł. Skarżący wskazali, że z uwagi na stan zdrowia wymagają kolejnych zabiegów i wizyt lekarskich oraz przyjmowania leków. Oświadczyli oni, że oboje uprawnieni są do świadczeń emerytalnych, które miesięcznie stanowią kwotę 3430,31 zł netto. Zarządzeniem referendarza sądowego z 6 czerwca 2016 r. wnioskodawcy zostali zobowiązani do przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawców rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, dokumentów obrazujących wysokość spłacanych pożyczek, kopii rachunków związanych z opłatami za media i mieszkanie, oraz ponoszonych kosztów leczenia i zakupu leków oraz oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawców pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości). Przy piśmie datowanym na dzień 12 lipca 2016 r. wnioskodawcy przedłożyli wyciągi z rachunku bankowego E. G., faktury na zakup leków z okresu 4 miesięcy na kwotę 886,40 zł, kserokopie dowodu rejestracyjnego pojazdu marki Daewoo Matiz, dowód opłaty 98 zł za przegląd techniczny auta oraz dowód zakupu części i dokonanych napraw auta i jego ubezpieczenia rocznego na kwotę 1336,80 zł, dowód opłaty składek na ubezpieczenie na życie w kwocie 231,90 zł miesięcznie, nakaz podatkowy na kwotę 64 zł, harmonogram spłaty pożyczki w wysokości 47,01 zł miesięcznie, rachunek za gaz na kwotę 49,26 zł, oraz rachunek za energie elektryczną na kwotę 71,99 zł za dwa miesiące, dowód uiszczenia rocznych opłat związanych z ogródkiem działkowym na kwotę 218,80 zł, zawiadomienie o wysokości opłat czynszowych na kwotę 394,67 miesięcznie. W tych okolicznościach referendarz sądowy uznał, że oświadczenie złożone przez skarżących nie zawierało dostatecznych i wyczerpujących danych koniecznych do oceny ich obecnej, rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych, a nadesłane przez nich pismo z dnia 12 lipca 2016 r. wraz z załącznikami nie stanowiło należytego wykonania zarządzenia z dnia 6 czerwca 2016 r., pozostawiając sytuację finansową skarżących niewyjaśnioną. Referendarz sądowy oceniając przedłożone rachunki w perspektywie 12 miesięcy uznał, że łączne miesięczne wydatki wnioskodawców na szeroko pojęte utrzymanie, w tym koszty utrzymania samochodu, wynoszą 1224,74 zł. Natomiast miesięcznie skarżący otrzymują świadczenie emerytalne w wysokości 3430 zł. Zakładając, że 1000 zł wynoszą koszty zakupu żywności, odzieży i środków czystości to z osiąganych dochodów pozostają jeszcze wolne środki, które skarżący mogą zaoszczędzić. I być może takie oszczędności skarżący posiadają, jednak z powodu braku wyciągu z rachunku bankowego skarżącego nie jest możliwe ustalenie tego. Ustalone w rozpoznawanej sprawie wydatki skarżących przy uwzględnieniu poziomu dochodów nie pozwoliły przyjąć, że zasługuje na uwzględnienie wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy w całości, gdyż wymagało to wykazania, że skarżący nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Tymczasem wpis od wniesionego zażalenia skarżący uiścili, a wniesione zażalenie zostanie rozpoznane przez NSA na posiedzeniu niejawnym, zatem udział fachowego pełnomocnika nie jest konieczny. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący zakwestionowali ocenę ich stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz nie podzielili wątpliwości referendarza sądowego w tym zakresie. W sprzeciwie wskazali obok stałych wydatków na utrzymanie i na leki również nieplanowane wydatki, jakie skarżący musieli ponieść w październiku 2016 r. w związku z pogrzebem siostry i naprawą uszkodzonego samochodu, dokumentując je dołączonymi rachunkami. Do sprzeciwu dołączyli potwierdzenie wydatków na leki poczynionych w okresie od września 2016 r. do października 2016 r. oraz historię rachunku bankowego H. G. za okres od 1 stycznia 2016 r. do 24 października 2016 r., na którego brak zwrócił wcześniej uwagę referendarz sądowy. W tych okolicznościach faktycznych i prawnych Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Rozpoznając sprzeciw w pierwszej kolejności należało uwzględnić wejście w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658), zwanej dalej ustawą zmieniającą. Zgodnie z art. 2 ustawy zmieniającej przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2016 r., poz. 718), zwanej dalej p.p.s.a., w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 niniejszej ustawy stosuje się również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym. Ponieważ skarga w rozpoznawanej sprawie wniesiona została w dniu 21 sierpnia 2015 r., to jest po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie przepis art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu nadanym przez jej art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r. W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że wniesienie sprzeciwu nie ma charakteru anulacyjnego, ale powoduje kontrolę postanowienia referendarza co do jego zgodności z prawem. Procedując w zgodzie z powyższymi zasadami sąd kontroluje prawidłowość rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie skarżący zwrócili się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, co wynika z treści formularza PPF. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy tym wskazać należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest skierowana do osób fizycznych pozostających w rzeczywiście trudnej sytuacji finansowej. Przepis art. 239 § 1 p.p.s.a. przewiduje ustawowe zwolnienie od uiszczania kosztów sądowych określonych tam grup podmiotów, wśród których ustawodawca nie wymienił jednak emerytów, co oznacza, że ich sytuacja majątkowa i możliwości finansowe podlegają badaniu według przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania zamiast strony poniesie Skarb Państwa, czyli w rzeczywistości inni obywatele. Z tego powodu zwolnienie, jako odstępstwo od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), należy traktować w sposób wyjątkowy. Może być ono stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności sądowych, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogłaby przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od jej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W rozpoznawanej sprawie skarżący przedłożyli dokumenty, w tym rachunki i wyciągi z rachunków bankowych, które obrazują ich sytuację majątkową i nie rodzą wątpliwości w tym zakresie. W ocenie Sądu jednak ich sytuacja majątkowa i możliwości finansowe nie uzasadniają przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym, co pozwoliło na utrzymanie w mocy postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 lipca 2016 r. Skarżący są emerytami pobierającymi świadczenia emerytalne z ZUS w łącznej wysokości 3.430,31 zł. Z analizy złożonych oświadczeń i przedłożonych rachunków, w tym z zestawienia wydatków na leki poczynionych na przestrzeni 3 miesięcy – sierpnia, września i października 2016 r. oraz wydatków na zakup części, naprawę i utrzymanie samochodu w 2016 r. do miesiąca października, wynika, że w skali miesiąca obciążają ich następujące koszty utrzymania: opłata za mieszkanie w wysokości 394,64 zł, podatek od nieruchomości w wysokości 5,30 zł, opłata za gaz – 16,42 zł, opłata za energię – 23,97, opłata za wodę – 93,39 (z rachunku nie wynika za jaki okres), za leki – 224,77, benzyna – około 100 zł, koszty utrzymania samochodu – 109,91 zł, ubezpieczenie – 231,90 zł, opłaty z tytułu członkostwa w ogrodach działkowych – 18,23 zł, spłata pożyczki – 47,01 zł, opłata za telewizję kablową – 6,60 zł, opłata za usługi telekomunikacyjne – 149,16 zł. Powyższe zestawienie daje łącznie miesięczną kwotę 1421,30 zł. Konfrontując ją z miesięcznymi dochodami skarżących w wysokości 3.430,31 zł sąd doszedł do przekonania, że pokrycie kosztów sądowych sprawy sądowoadministracyjnej przez nich zainicjowanej w sierpniu 2015 r. nie powinno wiązać się dla nich ze szczególnym obciążeniem budżetu domowego. Skarżący gospodarując we dwójkę, nie mając nikogo na utrzymaniu winni w swoim budżecie domowym zabezpieczyć środki z przeznaczeniem na pokrycie ich uczestnictwa w zainicjowanym postępowaniu sądowym, o którym wiadomo, że nie jest bezpłatne. Skoro skarżący zdecydowali się skorzystać z przysługujących im uprawnień procesowych do kontroli decyzji administracyjnej o rozbiórce to winni nawet kosztem pozostałych wydatków o charakterze niekoniecznym, które są uwidocznione w historii rachunku E. G. pod nazwą "Zlecenie stałe za [..]", poczynić oszczędności i zgromadzić środki niezbędne na pokrycie kosztów sądowych. W historii rachunku skarżącej pojawia się również pozycja w postaci zlecenia stałego comiesięcznego w wysokości 94,02 zł z tytułu spłaty raty, co oznacza, że spłaca ona inne jeszcze zobowiązanie prywatne. Traktowanie w sposób preferencyjny zobowiązań prywatnoprawnych z tytułu pożyczek czy kredytów w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych, do których zaliczają się również koszty sądowe, nie zasługuje na aprobatę, albowiem instytucja prawa pomocy nie może stanowić formy kredytowania strony (por. postanowienie NSA z dnia 3 marca 2011 r., II OZ 130/11, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym kontekście pojawienie się dopiero w październiku 2016 r. nieprzewidzianych wydatków na pogrzeb siostry, wśród których skarżący wymieniają koszty noclegu w wysokości 240 zł, nie może wpłynąć na ocenę prawidłowości podjętego przez referendarza sądowego rozstrzygnięcia. Wobec powyższego sąd doszedł do przekonania, że brak jest podstaw do przyznania skarżącym prawa pomocy. Jak już zostało wyżej wskazane, zwalnianie od kosztów sądowych musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości kosztów postępowania i możliwości majątkowych skarżących wynika, że nie mają żadnych środków na ich pokrycie. Z tych względów sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.