II SA/Gd 51/10

Dnia 29 kwietnia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Barbara Skrzycka-Pilch po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2010 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi L. K. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 3 grudnia 2009 roku, nr [...] w przedmiocie wybudowania obiektu budowlanego postanawia: 1. przyznać skarżącej L. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie z 1/2 wpisu od skargi; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżąca L. K. w dniu 21 stycznia 2010 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Wskazała, że w dniu 10 maja 2009 r. zmarł jej mąż, mieszka sama w domku jednorodzinnym, pobiera emeryturę w wysokości 1260 zł netto. Oświadczyła, że jest osobą schorowaną, oprócz wydatków na ogrzewanie domu, energię elektryczną znaczną część środków wydaje na leki. Jedynym majątkiem skarżącej jest dom w G. o pow. 144 m2. W wykonaniu zarządzenia referendarza o nadesłanie dodatkowych dokumentów skarżąca przedłożyła szereg dokumentów oraz wyjaśniła, że posiada rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej z saldem w wysokości 300 zł oraz że innych rachunków bankowych, czy też lokat dewizowych nie posiada. Wskazała też, że nie posiada pojazdu mechanicznego. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku – postanowieniem z dnia 23 lutego 2010 roku, na podstawie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy. W piśmie z dnia 8 marca 2010 roku L. K. wniosła sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego. W uzasadnieniu wskazała, że na przykład podatek od nieruchomości i opłata za użytkowanie wieczyste muszą zostać opłacone na początku roku, w związku z czym termin płatności pokrył się z datą złożenia skargi. Jest osobą samotną, nie ma rodziny, która pomagałaby jej finansowo, zaś po zmarłym mężu nie otrzymuje żadnych świadczeń. Aby oszczędnie gospodarować hoduje kury oraz uprawia własne owoce. Dochody z emerytury pochłaniają wydatki związane z utrzymaniem oraz zakupem leków. Podniosła, że wydatki na ogrzewanie były szczególnie wysokie w okresie zimowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi) oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy wymuszają na wnioskodawcy zawarcie we wniosku niezbędnych do oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej danych. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Gdy wniosek o przyznanie prawa pomocy odpowiada wymogom formalnym, lecz oświadczenie strony w nim zawarte jest niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. Art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nakłada na stronę obowiązek złożenia, na wezwanie sądu, dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na podstawie treści wniosku oraz przedstawionych przez wnioskodawcę dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, o ile wnioskodawca był wzywany do ich złożenia i wezwanie wykonał. W tym miejscu wskazać należy, że wnioskodawczyni domagała się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym to jest poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz poprzez przyznanie zawodowego pełnomocnika. Nie wykazała jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów udzielonej jej pomocy prawnej przez pełnomocnika z wyboru. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego wnioskodawczyni zobowiązany jest do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu od skargi. Porównanie powyższej kwoty z kwotą miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawczynię oraz wysokością ponoszonych miesięcznie wydatków prowadzi do wniosku, że sytuacja materialna wnioskodawczyni jest na tyle dobra, że nie uzasadnia zwolnienia jej w całości od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Z przedłożonych przez skarżąca dokumentów wynikało, że miesięczne wydatki wynoszą: z tytułu podatku od nieruchomości oraz opłaty za użytkowanie wieczyste ok. 11 zł, zużycia energii elektrycznej około 116 zł, zużycia wody ok. 10 zł, zużycia gazu średnio ok. 400 zł. Wnioskodawczyni przedłożyła również kserokopie rachunków za leki zakupione w okresie od listopada 2009 r. do lutego 2010 r., z których wynika, że miesięcznie przeznacza na zakup leków kwotę około 45 zł. Sąd przyjął zatem, że wnioskodawczyni wydatkuje miesięcznie na utrzymanie domu oraz leki kwotę w wysokości około 600 zł. Oznacza to, że miesięcznie pozostaje jej na własne utrzymanie kwota około 600 zł, co w połączeniu z okolicznością, iż wnioskodawczyni nie posiada nikogo na utrzymaniu oraz że dysponuje oszczędnościami w wysokości 300 zł, prowadzi do wniosku, że jest w stanie ponieść koszty połowy wpisu sądowego w niniejszej sprawie, to jest w wysokości 250 zł. Wskazać również w tym miejscu należy, że podnoszona przez wnioskodawczynię w sprzeciwie okoliczność, iż część wydatków musiała ponieść w okresie zimowym, czy też na początku bieżącego roku, nie mogła zmienić oceny zasadności rozpoznawanego wniosku. W ocenie Sądu, zwiększone wydatki ponoszone w okresie zimowym na utrzymanie domu można zaplanować i w celu ich pokrycia poczynić odpowiednie oszczędności, zaś ponoszone podatki i opłaty również są wymagalne w ściśle określonych, wiadomych z góry, terminach i wydatki takie również można zaplanować. Negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy w całkowitym zakresie stanowi również okoliczność, że w skład majątku wnioskodawczyni wchodzi dom o powierzchni 144 m2, z której wnioskodawczyni może uzyskać potencjalne pożytki. Może bowiem służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy też kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest obowiązany do poniesienia określonych wydatków (w tym również kosztów sądowych), brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 roku, sygn. akt FZ 478/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (powoływane już wyżej postanowienie z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak to już zaś wyżej wskazano prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego w jakiejkolwiek części. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów, choćby w części. Z tych też przyczyn Sąd uznał, że wniosek zasługiwał na uwzględnienie, lecz tylko w części dotyczącej zwolnienia od obowiązku uiszczenia połowy wpisu sądowego od skargi, zaś brak było podstaw do zwolnienia skarżącej od pozostałej części wpisu, jak również ustanowienia radcy prawnego z urzedu. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.