II SA/Gd 630/14

Dnia 8 października 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 8 października 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego G. L. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 7 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów dotyczących prowadzenia egzekucji w sprawie nakazu rozbiórki postanawia: odmówić skarżącemu G. L. przyznania prawa pomocy. Skarżący G. L. zwrócił się ponownie o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca wyjaśnił, iż liczne sprawy sądowe spowodowały, że nie posiada środków finansowych. Podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz że posiada działkę rolną o powierzchni 1027 m2. Nie wykazał, aby osiągał jakiekolwiek dochody. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącego, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 14 lipca 2015 roku - zobowiązał go do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Wezwanie zostało doręczone skarżącemu w dniu 4 lipca 2015 roku, jednak skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, oraz nie nadesłał żadnych dokumentów. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku - postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2015 roku - odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżący stwierdził, że w formularzu opisał swoją całą sytuację majątkową. Dodał, że postępowanie w sprawie zostało wszczęte w 2000 roku, oraz że należy stosować przepisy, które są korzystniejsze dla strony. Rozpoznając wniosek skarżącego Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2015 roku (por. art. art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. z 2015 r., poz. 658) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą skarżącego, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu zarówno ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, jak również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W tym miejscu wskazać należy, że skarżący domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżący nie wykazał jednak, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów, bowiem nie przedstawił wskazanych w wezwaniu dokumentów - w tym wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie 3 miesiące oraz zestawienia ponoszonych wydatków, a także oświadczenia o wysokości dochodów uzyskiwanych przez członków jego rodziny, o ile zamieszkuje wspólnie z nimi, dokumentu potwierdzającego pozostawania osobą bezrobotną, czy też oświadczenia o korzystaniu z pomocy społecznej - uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Ponownie należy wskazać, że w sprawie toczącej się w tutejszym Sądzie o sygn. akt II SA/Gd 337/14, skarżący – wnosząc w dniu 28 lipca 2014 r. o przyznanie prawa pomocy – wykazywał, że jest osobą niepracującą, utrzymującą się dzięki pomocy dziadków (vide: wniosek - k. 22 akt o sygn. II SA/Gd 337/14). W piśmie z dnia 5 września 2014 r. wyjaśnił nadto, że "od dziadków otrzymuje wyżywienie i spanie, czasami 10 zł miesięcznie; zamieszkuje razem z dziadkami, dlatego nie ponosi kosztów mieszkania" (vide: pismo - k. 28 akt o sygn. II SA/Gd 337/14). Skarżący - pomimo wezwania, nie przedłożył dokumentów, na podstawie których można ustalić czy dochód skarżącego (który nie uwiarygodnił - zgodnie z wezwaniem, że pozostaje osobą bezrobotną), a także dochody osób, z którymi skarżący prowadzi gospodarstwo domowe, wystarczają, czy też nie, na pokrycie potrzeb jego i jego rodziny oraz stwierdzić czy trafnie skarżący wywodzi, że nie jest w stanie ponieść mogących powstać w przyszłości kosztów sądowych i ustanowienia pomocy prawnej z wyboru (skarżący uiścił wpis sądowy od skargi - 100 zł). Tymczasem dopiero na podstawie całokształtu sytuacji majątkowej i dochodowej skarżącego oraz osób wspólnie z nim gospodarujących możliwe byłoby dokonanie prawidłowej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił swej - tak rozumianej sytuacji majątkowej i dochodowej, a opisane wątpliwości co do możliwości płatniczych skarżącego, przy braku współdziałania z jego strony w ich wyjaśnieniu, spowodowały, że wniosek o przyznanie prawa pomocy należało ocenić jako bezzasadny. Dodać także należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 15 kwietnia 2015 roku, sygn. akt II OZ 282/15, oddalającym zażalenie skarżącego od postanowienia tutejszego Sądu z dnia 13 lutego 2015 roku, którym oddalono poprzednio złożony w niniejszej sprawie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, wyjaśnił, że "niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. dodatkowych wyjaśnień odnośnie swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem. Jak wynika z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, że spełnia on ustawowe przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych. To na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane". Naczelny Sąd Administracyjny dodał, że: "Pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. W rozstrzyganym przypadku Sąd I instancji trafnie stwierdził, że niewskazanie przez skarżącego żądanych informacji czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną". Skarżący wnosząc ponownie o przyznanie mu prawa pomocy, kolejny raz nie wykonał wezwania do przedłożenia dokumentów i oświadczeń niezbędnych do prawidłowej oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, co uzasadniało wydanie postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.