II SA/Gd 630/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 lutego 2023 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 26 kwietnia 2022 r. nr SKO.421.295.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Skarga M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 26 kwietnia 2022 r., nr SK0.421.295.2022, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Wójt Gminy Słupsk, po rozpoznaniu wniosku skarżącej z dnia 31 stycznia 2022 r., decyzją z dnia 7 marca 2022 r. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad mężem – J. C. uznanym orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 stycznia 2019 r. za trwale całkowicie niezdolnego do pracy i trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Uzasadniając wydaną decyzję, Wójt, powołując się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazał, że skoro skarżąca nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może przysługiwać jej wnioskowane świadczenie. Jednocześnie, Wójt wskazał, że mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną od 2015 r., kiedy to przeszedł udar, w wyniku którego ma niedowład prawostronny, po mieszkaniu porusza się przy pomocy chodzika, na spacer sam schodzi po schodach, na zewnątrz porusza się na wózku inwalidzkim. Opieka skarżącej nad mężem polega na pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu ubrania i pomocy w ubraniu, mierzeniu ciśnienia, przygotowaniu leków, smarowaniu prawej dłoni i prawej nogi, zakładaniu ortezy na prawą dłoń, przygotowywaniu posiłków. W opiece nad mężem skarżącej pomaga jego brat, kiedy nie jest w pracy. Skarżąca jest zaś zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w Słupsku jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a jej ostatnie zatrudnienie miało miejsce w okresie od 11 października 2021 r. do 31 października 2021 r. i ustało w wyniku upływu czasu, na który była zawarta umowa o pracę. Wcześniej, od 2015 r. do 31 grudnia 2021 r. skarżąca pracowała w różnych zakładach pracy, opiekę nad konkubentem, a obecnie mężem, łącząc z wykonywaną pracą. Wójt podkreślił przy tym, że skarżąca złożyła oświadczenie, że mogłaby pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym mężem z podjęciem zatrudnienia, gdyby to była praca zmianowa. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 26 kwietnia 2022 r., wydaną po rozpatrzeniu wniesionego przez skarżącą odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji, choć za wadliwe uznało jej uzasadnienie w zakresie, w jakim oparło się na fakcie, że skarżąca jako żona osoby niepełnosprawnej, nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże, zdaniem Kolegium, przyznanie wnioskowanego świadczenia nie jest możliwe, albowiem skarżąca oświadczyła, że możliwe jest podjęcie przez nią zatrudnienia w systemie pracy zmianowej, a opiekę nad mężem mogłaby sprawować naprzemiennie z bratem męża. Kolegium podkreśliło przy tym, że z dokonanych ustaleń wynika, iż brat męża skarżącej pomagał i nadal pomaga skarżącej w opiece nad jej niepełnosprawnym mężem. W konsekwencji, Kolegium uznało, że decyzję odmowną uzasadnia brak spełnienia przez skarżącą przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 26 kwietnia 2022 r. i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie. Rozpoznając wniesioną skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 26 kwietnia 2022 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Słupsk z dnia 7 marca 2022 r. są zgodne z prawem. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego, a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615) - zwanej dalej u.ś.r., a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Równocześnie, zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ww. przepisu, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie przy tym z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., stanowiącego podstawę prawną kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzji, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak słusznie wskazało zatem Kolegium, w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności, tym samym brak jest podstaw do podważenia legitymacji skarżącej do wystąpienia o wnioskowane świadczenie. Jednocześnie, z powołanego unormowania art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przy tym, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Ta cecha różni świadczenie pielęgnacyjne od uregulowanego w art. 16a u.ś.r. specjalnego zasiłku opiekuńczego, stanowiącego wsparcie dla osób, które pozostają niezatrudnione, bez względu na to, czy prowadzi do tego rezygnacja, czy niepodejmowanie pracy zarobkowej, z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w kontrolowanym postępowaniu było ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Organy winny były ustalić, czy niepodejmowanie zatrudnienia wynika z rzeczywistej potrzeby opieki i pomocy, której zakres wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącej, w tym choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, jak słusznie oceniło orzekające w sprawie Kolegium, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad mężem uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, co zresztą i przede wszystkim potwierdziła sama skarżąca w oświadczeniu z dnia 8 lutego 2022 r. Wskazać przy tym należy, że w toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 29 stycznia 2019 r. mąż skarżącej uznany został za trwale całkowicie niezdolnego do pracy i trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Mąż skarżącej w dniu 15 września 2015 r. przeszedł udar, ma niedowład prawostronny, po mieszkaniu porusza się przy pomocy chodzika, na spacery schodzi sam po schodach a na zewnątrz porusza się na wózku inwalidzkim. Z akt sprawy wynika przy tym, że opieka skarżącej nad mężem polega na: pomocy w utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel co drugi dzień), przygotowaniu ubrania i pomocy w ubraniu, mierzeniu ciśnienia, przygotowaniu leków, smarowaniu prawej dłoni i prawej nogi, zakładaniu ortezy na prawą dłoń, przygotowywaniu posiłków. Skarżącej w opiece nad mężem pomaga jego brat, kiedy nie jest w pracy, i jak oświadczyła skarżąca mogą oni sprawować opiekę naprzemienną nad jej mężem. W ocenie przy tym Sądu, orzekające w niniejszej sprawie organy w sposób kompletny zgromadziły materiał dowodowy, stwierdzając prawidłowo na jego podstawie, że całokształt ujawnionych okoliczności faktycznych przeczy istnieniu związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej mężowi, który legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Rolą organów administracyjnych w takiej sytuacji było zatem ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę w zakresie określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Wymagało to ustalenia zindywidualizowanych i konkretnych okoliczności niniejszej sprawy, które pozwoliłyby na zweryfikowanie istnienia rzeczywistego związku pomiędzy biernością zawodową skarżącej a sposobem zaspakajania potrzeb opiekuńczych w stosunku do męża. Samo bowiem posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, sprawuje opiekę w sposób wykluczający go z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Przypadek skarżącej jest tego wyraźnym przykładem, co jeszcze raz należy podkreślić, sama skarżąca potwierdziła w złożonym w dniu 8 lutego 2022 r. oświadczeniu, wskazując, że: "jest możliwość podjęcia przez mnie pracy, gdyby to była praca zmianowa". Nie kwestionując zatem i nie deprecjonując pomocy świadczonej mężowi przez skarżącą, za uzasadnione należało uznać stwierdzenie, że jej zakres nie usprawiedliwia bierności zawodowej skarżącej. Skarżąca nie wykonuje przy mężu takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy nim w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. Nadto, charakter i zakres wykonywanych przez skarżącą w stosunku do męża czynności nie uprawnia do stwierdzenia, że ich wykonywanie uniemożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika zaś, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15 - dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 229/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącej w opiekę nad mężem było przeszkodą w podjęciu aktywności zawodowej. Zgodzić należy się więc z organami, że zakres wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych w stosunku do męża nie stoi na przeszkodzie podjęciu przez nią zatrudnienia. Nie zachodzi zatem związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, który przemawiałby za przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę. Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej i braku sprzeciwu organu o rozpoznanie sprawy w tym trybie.