II SA/Gd 651/11

Dnia 18 lipca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 18 lipca 2012 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku R. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 8 czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: odmówić skarżącemu R. D. przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 29 lutego 2012 roku R. D. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że w związku z trudną sytuacją materialną oraz utrzymywaniem chorego dziecka nie posiada środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru orz dokonywanie opłat. Wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z małżonką i 24-letnim synem. Utrzymują się z emerytury małżonki w wysokości 1580 zł i zasiłku dla bezrobotnych skarżącego w wysokości 620 zł. Rodzina skarżącego posiada mieszkanie o wielkości 62 m2 oraz grunt rolny o pow. 1440 m2. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawcy - pismem z dnia 1 marca 2012 roku zobowiązano go do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych i oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Skarżący nadesłał wyciągi z posiadanych rachunków bankowych, kserokopie dowodu rejestracyjnego auta marki Skoda Octavia, rok produkcji 1998, zakupionego w listopadzie 2011 roku, decyzję o uznaniu skarżącego z dniem 5 kwietnia 2011 roku za osobę bezrobotną i przyznaniu zasiłku dla bezrobotnych, kopie rachunków związanych z dostawą mediów do mieszkania, kserokopię legitymacji studenckiej syna Ł., orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności syna Ł., zeznanie podatkowe za 2010 rok, zaświadczenie o wysokości emerytury małżonki wnioskodawcy. Nie zostały przedłożone żadne rachunki związane z leczeniem syna bądź zakupem leków. Po otrzymaniu powyższych dokumentów zobowiązano wnioskodawcę do udzielenia dodatkowych informacji, czy wnioskodawca osiąga jakiekolwiek dochody z tytułu hodowli gołębi pocztowych, jeśli tak, to w jakiej wysokości średnio w skali miesiąca oraz skąd pochodzą środki, regularnie wpłacane przez wnioskodawcę na własny rachunek bankowy: w grudniu 2011 roku - w łącznej kwocie 6.858 zł, w styczniu 2012 roku - w kwocie 4.200 zł, w lutym 2012 roku - w kwocie 6750 zł, w marcu 2012 roku - w kwocie 10.900 zł i jakie w związku z tym są faktyczne dochody wnioskodawcy, który w treści urzędowego formularza PPF zadeklarował, że uzyskuje wyłącznie zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 620 zł miesięcznie, czy wnioskodawca lub jego żona posiadają jakiekolwiek oszczędności, jeśli tak, to w jakiej wysokości. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca poinformował, że nie osiąga żadnych dochodów z tytułu hodowli gołębi, środki wpłacane na rachunek bankowy należą do syna B. D. zamieszkałego za granicą, który kupuje w kraju części samochodowe, przedstawiając na tę okoliczność trzy faktury na zakup części z dnia 27 kwietnia 2012 roku na łączną kwotę 4.926 zł. Oświadczył również, że ani on, ani jego małżonka nie posiadają żadnych oszczędności. Postanowieniem z dnia 8 maja 2012 roku referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od powyższego postanowienia wnioskodawca podniósł, że przedstawił swoją sytuację finansową rzetelnie, a przedłożone przez niego dokumenty są autentyczne. Okoliczność zakupu samochodu o niczym nie świadczy, ponieważ pracował zawodowo w latach 1972-2009, ostatnie prawie 20 lat w banku PKO, gdzie otrzymywał normalne wynagrodzenie. Samochód został zakupiony za poprzedni samochód, który miał 18 lat i jest potrzebny w leczeniu syna skarżącego, chorującego na wiele schorzeń. Wskazał, że nieprzedstawienie rachunków na leczenie nie oznacza, że jego syn, chorując na: cukrzycę, astmę, refluks, osteoporozę i uszkodzenia narządu ruchu, nie potrzebuje żadnych leków, a co za tym idzie środków finansowych. Skarżącemu nie były potrzebne potwierdzenia zakupu leków. Syn, przy schorzeniach, na które choruje, nie może przestać brać leków takich jak: insulina produkcji amerykańskiej, wziewy na astmę, paski do gleukometru, paski do badania moczu, preparaty wzmacniające kości, leki antykrzepliwe, leki na chorobę wrzodową żołądka. Odnośnie wpłat i wypłat gotówkowych na rachunku bankowym wnioskodawca oświadczył, że przedstawił dowody wskazujące na jaki cel są wypłacane środki oraz źródło pochodzenia środków wpłacanych. Rozpoznając niniejszy niosek Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym -art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 roku, nr 270). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Udokumentowanie wysokości uzyskiwanych dochodów winno być podstawą ustaleń Sądu, w szczególności w sytuacji, gdy wnioskodawca składa wyłącznie oświadczenie w tym zakresie, a z przedstawionych dokumentów dotyczących ponoszonych wydatków wynika, że przekraczają one deklarowaną wysokość dochodów. Tego rodzaju twierdzenia wnioskodawcy budzą wątpliwości co do ich wiarygodności, co oznacza, że bez wykazania ich prawdziwości odpowiednimi dokumentami, Sąd nie może na ich podstawie czynić prawidłowych ustaleń co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Z oświadczenia złożonego przez wnioskodawcę na formularzu PPF wynikało, że w prowadzonym wspólnie z małżonką i synem gospodarstwie domowym uzyskiwane są miesięczne dochody na łączną kwotę 2.200 zł oraz że jego majątek stanowią mieszkanie o pow. 62 m2 i grunt rolny o pow. 1.140 m2. Z oświadczeń i dokumentów złożonych w kolejnych pismach, jak również w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, nie sposób było uzyskać pełnego obrazu sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy i jego rodziny. Okolicznościami nie budzącymi wątpliwości były jedynie następujące fakty: wnioskodawca od kwietnia 2011 roku jest osobą bezrobotną z prawem do zasiłku dla bezrobotnych; w listopadzie 2011 roku wnioskodawca zakupił samochód osobowy; wnioskodawca ponosi określone wydatki miesięczne na pokrycie kosztów korzystania z mediów; uzyskuje dochody z tytułu zasiłku dla bezrobotnych, a jego małżonka z tytułu emerytury; syn wnioskodawcy – Ł. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności; w zeznaniu podatkowym za 2010 rok wnioskodawca wykazał dochód, z którego wynika średni miesięczny dochód - po odliczeniach, w wysokości 2.109,14 zł. Z przedstawionych wyciągów z rachunku bankowego wynika przy tym, że wnioskodawca dokonywał regularnych jednorazowych wpłat w określonych na wstępie kwotach w miesiącach od grudnia 2011 roku do marca 2012 roku. Łącznie dokonane wpłaty wynosiły 21.850,68 zł. W ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał w sposób wiarygodny źródła ww. dochodów. Podnoszona przez wnioskodawcę okoliczność uzyskiwania powyższych kwot od pracującego poza granicami kraju syna B. D., na pokrycie zakupu części samochodowych, nie pozwalała na ustalenie rzeczywistego źródła tychże środków. Po pierwsze - wnioskodawca nie wyjaśnił, dlaczego ww. wpłaty są dokonywane przez niego osobiście na własny rachunek bankowy, po drugie - przedstawione faktury na zakup części samochodowych przez B. D. w dniu 27 kwietnia 2012 roku nie stanowią udokumentowania źródła ww. dochodów, po trzecie zaś, nawet gdyby uznać, że wnioskodawca wpłacane na rachunek bankowy środki przeznacza na zakup części samochodowych w imieniu B. D., to kwota objęta przedłożonymi fakturami (4.926 zł) pokrywa jedynie w niewielkiej części opisaną wyżej kwotę wpłat własnych. Ponadto, jak wynika to z wyciągów bankowych, przedłożonych przez wnioskodawcę, środki istniejące na rachunku bankowym, w tym również obejmujące ww. wpłaty własne, które w ocenie wnioskodawcy są środkami stanowiącymi własność jego syna B., wnioskodawca wykorzystuje w celu wykonywania wszystkich przelewów wychodzących z rachunku bankowego, w tym na pokrycie kosztów utrzymania własnego i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Pozostawione one są zatem do wyłącznej dyspozycji wnioskodawcy, co może oznaczać, że jeśli kwoty powyższe faktycznie pochodzą od syna B. D., to należałoby wówczas uznać, że jego dochody należałoby uwzględnić w dochodach gospodarstwa domowego prowadzonego przez wnioskodawcę i resztę jego rodziny. Odnośnie podnoszonej kwestii ponoszenia kosztów leczenia syna wnioskodawcy – Ł. D., Sąd miał na względzie, że nie jest dopuszczalne uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynie na podstawie oświadczeń wnioskodawcy, bez uzyskania potwierdzenia ich wiarygodności w postaci odpowiednich dokumentów, w szczególności wobec powstałych wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Sąd zgadza się z wnioskodawcą, że nie ciąży na nim obowiązek przechowywania dowodów zakupu leków. Jednakże w sytuacji, w której dowodów takich nie posiada, rzeczą wnioskodawcy było uzyskanie innych dokumentów potwierdzających konieczność zakupu dla syna określonych leków i środków medycznych wraz ze wskazaniem zalecanej częstotliwości ich używania (chociażby w postaci zaświadczenia lekarskiego) oraz przedstawienie wysokości ich aktualnych cen. Brak tego rodzaju dokumentów nie pozwala na właściwą ocenę sytuacji finansowej rodziny wnioskodawcy. Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna wnioskodawcy rzeczywiście bowiem wynika ciężki stan jego zdrowia, lecz rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi uzyskać udokumentowaną wiedzę nie tylko na temat stanu zdrowia osób pozostających na utrzymaniu wnioskodawcy, lecz przede wszystkim na temat powstających w związku z tym kosztami leczenia. Tym bardziej, że wskazany w sprzeciwie zestaw leków i środków medycznych pozwala się domyślać, że koszty ich zakupu są znaczne, co w świetle dokumentów przedstawionych przez wnioskodawcę nie pozwala uznać za wiarygodne oświadczenia o wysokości uzyskiwanych dochodów. Nie pozwalałyby one bowiem, w podanej wysokości, na pokrycie ww. kosztów zakupu leków wraz z koniecznością pokrycia kosztów dostawy mediów, utrzymania własnego wnioskodawcy i jego rodziny, a także na pokrycie niemożliwych do zidentyfikowania innych wydatków wynikających z wyciągów z rachunku bankowego. W tym miejscu należało dodatkowo podnieść, że również wskazane wydatki wynikające z wyciągów z rachunku bankowego, pozwalały na wyciągnięcie wniosków, iż możliwości płatnicze wnioskodawcy są nieadekwatne do zadeklarowanych dochodów. Wskazać bowiem należy, że łączne kwoty dokonanych z posiadanego rachunku bankowego wypłat oraz przelewów wychodzących znacznie przekraczają wysokość udokumentowanych przez wnioskodawcę dochodów, skoro przedstawiały się następująco: w grudniu 2011 roku w kwocie 8.171,87, w styczniu 2012 roku 5.195,36 zł, w lutym 2012 roku 9.315,50 zł oraz w marcu 2012 roku 12.235,64 zł. Również okoliczność zakupu samochodu osobowego marki Skoda Octavia rocznik 1998, poddawała w wątpliwość sytuację dochodową wnioskodawcy wynikającą ze złożonych oświadczeń. Sąd wziął bowiem pod uwagę, że cena zakupu pojazdu odpowiadającego cechom pojazdowi zakupionemu przez skarżącemu wynosi obecnie średnio od 11.000 zł do 12.000 zł. Biorąc przy tym pod uwagę, że sprzedaż 18-letniego samochodu osobowego mogła pokryć najwyżej około 1/3 kosztów zakupu kolejnego samochodu przez wnioskodawcę, przyjąć należało, że uzyskiwał on w okresie zakupu pojazdu (listopad 2011 roku) dodatkowe dochody, albowiem osiągane dochody, wobec uzyskania prawa do zasiłku dla bezrobotnych już w kwietniu 2011 roku, nie mogły być wystarczające do zakupu pojazdu. Wobec wskazanej wyżej wysokości czynionych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, Sąd przyjął, że nadal uzyskuje on dochody, które znacznie przekraczają kwoty uzyskiwane z tytułu zasiłku dla bezrobotnych oraz z tytułu świadczenia emerytalnego należnego małżonce wnioskodawcy. Brak było zatem podstaw, aby uznać za wiarygodne oświadczenia wnioskodawcy, które nie znajdowały odzwierciedlenia w złożonych dokumentach, a tym samym przyjąć, że została wykazana zasadność wniosku. Z przedłożonych dokumentów nie wynikało, aby sytuacja finansowa uprawniała wnioskodawcę do skutecznego domagania się zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika na koszt Skarbu Państwa. Przeciwnie, skarżący - mimo wykazywanych niskich dochodów, nie miał trudności z regulowaniem bieżących opłat, wykonywaniem operacji na kartach kredytowych, dokonywaniem spłat innych zaciągniętych kredytów, czy też pokrywaniem opisanych w sprzeciwie, lecz nie udokumentowanych, kosztów leczenia syna. Skoro wnioskodawca nie wykazał w sposób wiarygodny wysokości uzyskiwanych dochodów Sąd uznał, że - wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie - nie przedstawił w sposób rzetelny informacji o swojej sytuacji majątkowej, uniemożliwiając tym samym prawidłową ocenę rozpoznawanego wniosku. Wnioskodawca, wezwany do przedstawienia dokumentów, obrazujących w sposób pełny jego sytuację majątkową, konsekwentnie unikał w szczególności udzielenia informacji o wysokości kosztów leczenia syna Ł. D. Również oświadczenie o uzyskiwaniu dochodu w wysokości 2.200 zł nie mogło zostać uznane za wiarygodne. Dochód w podanej wysokości nie koreluje bowiem z wysokością udokumentowanych przez wnioskodawcę kwot wydatkowanych z rachunku bankowego, które na przestrzeni okresu od grudnia 2011 roku do marca 2012 roku kształtują się na poziomie średnio około 8.730 zł miesięcznie. Opisane wątpliwości co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie pozwalały, przy braku współdziałania ze strony wnioskodawcy, na uwzględnienie wniosku. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono, jak w sentencji postanowienia.