II SA/Gd 666/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Asesor WSA Jakub Chojnacki Protokolant Specjalista Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi E.. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 maja 2024 r., nr SKO.421.258.2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Skarga E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 maja 2024 r., nr SKO.421.258.2024, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: W dniu 4 marca 2024 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – Z. K., legitymującą się wydanym na stałe orzeczeniem Powiatowego Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Lęborku z dnia 14 lutego 2024 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wójt Gminy Nowa Wieś Lęborska, decyzją z dnia 3 kwietnia 2024 r., nr 5211.000234.04.2024, wydaną na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) w zw. z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.), odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając wydaną decyzję, organ wskazał, że podczas przeprowadzonego w dniu 15 marca 2024 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca mieszka razem z matką pod jednym adresem ale w odrębnych lokalach. Matka skarżącej jest niepełnosprawna od wczesnego dzieciństwa. Obecnie, leczona jest z powodu zaburzeń psychicznych i problemów kardiologicznych. Po mieszkaniu porusza się samodzielnie. W ciągu dnia przebywa we własnym mieszkaniu a noce spędza u skarżącej. Wymaga ona pomocy i asekuracji w czynnościach dnia codziennego. Skarżąca pomaga matce przy utrzymaniu higieny, podaje leki, przyrządza posiłki, organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, dba o całe gospodarstwo domowe, wykonuje wszelkie prace domowe. W ocenie przeprowadzającego wywiad skarżąca należycie sprawuje opiekę nad swoją matką i nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia w żadnym wymiarze czasu pracy z uwagi na czasochłonność wykonywanych zadań przy matce. Jednakże, jak wskazał organ, matka skarżącej znajduje się w separacji małżeńskiej ze Z. K., orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Słupsku z dnia 23 czerwca 2008 r. Jej mąż legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, cierpi na zaburzenia psychiczne, ruchowe, choroby układu pokarmowego a także na chorobę nowotworową. Mimo to, jak wskazał organ, to na nim w pierwszej kolejności ciąży obowiązek zapewnienia żonie opieki. Z tego też powodu, nie można przyznać skarżącej wnioskowanego świadczenia. Skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji, wskazując, że do tej pory pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która wcześniej legitymowała się wydanym do dnia 31 stycznia 2024 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 16 maja 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydaną decyzję, Kolegium wskazało na wstępie, że wniosek skarżącej rozpoznawany był na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. na podstawie art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym albowiem skarżąca pobierała już świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która legitymowała się ważnym do dnia 31 stycznia 2024 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Następnie, Kolegium, powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, podzieliło stanowisko organu I instancji, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia albowiem matka skarżącej, pomimo orzeczonej separacji, nadal pozostaje w związku małżeńskim a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe stanowi negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia, określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej uchylenie, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegające na jego niewłaściwej wykładni i w konsekwencji bezzasadnym przyjęciu, że brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tej przyczyny, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Rozpoznając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) oraz art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 maja 2024 r. wydana została z naruszeniem przepisów prawa. Decyzją tą utrzymano w mocy, wydaną na wniosek skarżącej z dnia 4 marca 2024 r., decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 3 kwietnia 2024 r. o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - zwanej dalej u.ś.r., która w art. 17 ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Niewątpliwie, z dniem 1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429), zgodnie z którą przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. otrzymał następujące brzmienie: świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 oraz z 2022 r. poz. 2140) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z treścią art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 (ustawa o świadczeniach rodzinnych) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe (ust. 1). Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4 (ust. 2). Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności (ust. 3). Z powyższego wynika, że wobec osób, którym przyznano świadczenie pielęgnacyjne przed dniem 1 stycznia 2024 r. na zasadach obowiązujących w ustawie o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. ustalono, że przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku, złożonego po 1 stycznia 2024 r., zachowują one prawo do uzyskania tego świadczenia na tych samych zasadach co wcześniej. Orzekające w sprawie organy do rozpatrzenia wniosku skarżącej z dnia 4 marca 2024 r. zastosowały przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. wskazując, że skarżąca pobierała już wcześniej świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, która legitymowała się uprzednio ważnym do dnia 31 stycznia 2024 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i że skarżąca nadal sprawuje tę opiekę. Okoliczności te nie są w sprawie przez żadną ze stron kwestionowane. Jednakże, w kontrolowanych w niniejszej sprawie decyzjach, orzekające organy uznały, że nie można przyznać skarżącej wnioskowanego świadczenia, albowiem matka skarżącej, mimo orzeczonej w 2008 r. separacji, pozostaje w związku małżeńskim a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w świetle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, uniemożliwia przyznanie świadczenia. Wskazać jednakże należy, że ustawodawca w art. 63 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniu wspierającym ustalił zasady ochrony praw nabytych dla osób, którym wcześniej przyznano prawo do przedmiotowego świadczenia. Przepisy te miały na celu zapewnienie stabilności i przewidywalności prawa. W uzasadnieniu do projektu ustawy o świadczeniu wspierającym wskazano, że nowe warunki w przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2024 r. i dotyczyć będą wszystkich osób składających wnioski po raz pierwszy po tej dacie. Intencją ustawodawcy nie było więc pozbawianie praw już nabytych osób, które do 31 grudnia 2023 r. świadczenie pielęgnacyjne pobierały. Zasada ochrony praw nabytych zapewnia ochronę praw podmiotowych, zarówno publicznych jak i prywatnych nabytych w drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, bez względu na stosunek do nich późniejszej ustawy (Trybunał Konstytucyjny: orzeczenie z 11 lutego 1992 r. sygn. K 14/91 i wyrok z 22 czerwca 1999 r. sygn. K 5/99). Powyższa zasada sprowadza się do takiego nakazu stanowienia i stosowania prawa, by obywatel mógł układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na skutki prawne, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 1999 r., sygn. K 34/98). Z uwagi na powyższe, w niniejszej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że mocą wskazywanej przez strony poprzednio wydanej (przed dniem 1 stycznia 2024 r.) decyzji bezspornie przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, uwzględniając, że mąż matki ma orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji, brak jest podstaw do ponownej oceny tej przesłanki w odmienny sposób z niekorzystnym skutkiem dla skarżącej. Dlatego też, wskazywana w zaskarżonej decyzji okoliczność orzeczonej między matką skarżącej a jej mężem separacji i braku przy tym przez męża matki orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie mogła stanowić przesłanki negatywnej przyznania świadczenia przy rozpatrywaniu wniosku skarżącej z dnia 4 marca 2024 r. Zauważyć przy tym trzeba, że do czasu podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym istniały rozbieżności co do tego, czy dopuszczalne jest przyznanie osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w sytuacjach, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie może sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia. Według jednego z tych stanowisk, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób innych, na których zgodnie z przepisami ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego w dalszej kolejności, powstaje nie tylko w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w bliższym stopniu oraz współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy osoby te z przyczyn obiektywnych nie są w stanie realnie sprawować opieki. Pominięcie przez orzekające w sprawie organy tej kwestii i nieuwzględnienie jej w wydanych decyzjach świadczy o tym, że decyzje obu organów wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 16 maja 2024 r. Sąd uznał przy tym, że stwierdzone naruszenia przepisów prawa mogą być konwalidowane w postępowaniu przed organem odwoławczym. Zgodnie bowiem z treścią art. 136 § 1 k.p.a. organ odwoławczy może przeprowadzić na żądanie strony lub z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Zgodnie przy tym z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.