II SA/Gd 68/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 3 kwietnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi oraz L. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 grudnia 2012 r., Nr [...] w przedmiocie kary za usunięcie drzew postanawia odmówić przyznania K. W. prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. K. W. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawcy wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną, mając na utrzymaniu dwoje dzieci w wieku szkolnym. Ponadto, w gospodarstwie domowym pozostają rodzice żony, którzy wspierają finansowo rodzinę. Źródłem utrzymania małżonków są dochody wnioskodawcy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej – wedle oświadczenia – w kwocie 981,41 miesięcznie w 2012 r. Żona wnioskodawcy nie osiąga dochodów. Jej rodzice uzyskują miesięczne dochody netto w wysokości 1117,35 zł – matka oraz 2618,29 zł – ojciec. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika nadto, że wnioskodawca posiada majątek w postaci domu o powierzchni 155,4 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 7,4 ha oraz działki budowlanej o powierzchni 0,08 ha. Ponadto, małżonkowie są właścicielami samochodów: osobowego [...], rocznik 2004, [...], rocznik 2000, [...], rocznik 2000 oraz ciągnika rolniczego Ursus – rok produkcji 1983. Jak napisał dalej wnioskodawca, uzyskiwane dochody w całości przeznacza na utrzymanie domu i rodziny. Na koszty te zaś składają się miesięczne opłaty za: energię – 600 zł, wodę i śmieci – 200 zł, żywność i środki czystości – 1000 zł, telefony – 350 zł oraz gaz - 100 zł. Wnioskodawca podał, że prowadzi działalność polegającą na montażu instalacji gazowych w samochodach osobowych. Załączył bilans z księgi za okres od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. dotyczący działalności gospodarczej, z którego wynika, że jego przychody wynosiły 324 493,10 zł, stałe wydatki – 115 517,83 zł a koszty zakupu towarów handlowych – 207 993,86 zł. Dochód całkowity w skali miesięcznej zatem określono na kwotę 981,41 zł. Ponadto, dołączono wyciąg z rachunku bankowego dla działalności gospodarczej wnioskodawcy w okresie od 1 września 2012 r. do 28 lutego 2013 r. Saldo końcowe w styczniu 2013 r. wynosiło 6276,39 zł, w lutym 2013 r. - 2 915,26 zł, w grudniu 2012 r. – 5657,02 zł, listopadzie 2012 r. – 5532,83 zł, w październiku 2012 r. – 4331,43 zł, a we wrześniu 2012 r. – 8179,81 zł. Analiza operacji na tym koncie wskazuje, że w każdym z tych miesięcy konto zasilane jest stałymi wpłatami za usługi świadczone w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto, wnioskodawca podał, że uzyskuje dopłaty bezpośrednie do posiadanych gruntów rolnych – w wysokości 1934,91 zł rocznie. Po zsumowaniu pozycji wskazanych w treści urzędowego formularza PPF w zakresie ponoszonych wydatków referendarz ustalił, że globalnie wydatki rodziny wnioskodawcy, a więc na utrzymanie domu (rachunki), żywność i środki czystości wynoszą około 2 300 zł miesięcznie. Wnioskodawca nadesłał również fakturę za energię, z której wynika miesięczny koszt świadczenia za energię na poziomie 1060 zł. Powyższy wysoki koszt energii pozostaje jednak niewątpliwie w związku z działalnością gospodarczą wnioskodawcy. Jeśli chodzi o dochody rodziny wnioskodawcy, referendarz ustalił, że składają się nań dochody z działalności gospodarczej wnioskodawcy – deklarowany dochód na poziomie około 1000 zł miesięcznie, oraz świadczenia rodziców jego żony – w kwocie około 3800 zł netto miesięcznie, tj. łącznie – 4800 zł w gospodarstwie domowym. Nadesłane na wezwanie referendarza dokumenty źródłowe, w tym kserokopie rachunków, ogólnie potwierdzają podnoszone we wniosku okoliczności, dotyczące rodzaju i wysokości wydatków obciążających budżet domowy wnioskodawcy. Podobnie, potwierdzone zostały okoliczności dotyczące dochodów rodziców żony wnioskodawcy – ich źródeł i wysokości. Wątpliwości budzi jednak oświadczenie w zakresie wysokości dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. Przedłożone wyciągi z konta nie potwierdzają deklarowanej wysokości dochodów na tak niskim poziomie. Podobnie, tak niskie dochody nie korespondują z majątkiem posiadanym przez wnioskodawcę, na który składają się trzy nieruchomości, w tym dom oraz trzy samochody osobowe. Zauważyć też należy, że zarówno na koncie ojca żony wnioskodawcy znajdują się środki na poziomie 13 000 zł, podobnie zresztą jak i na koncie wnioskodawcy – na poziomie co najmniej 3000 zł. Kwoty te można potraktować w kategoriach oszczędności. W myśl art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – tekst jednolity ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 2 tejże ustawy prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do treści art. 246 § 3 ustawy – ustanowienie dla strony adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego wymaga nadto złożenia przez wnioskodawcę osobistego oświadczenia o niezatrudnianianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z tymże pełnomocnikiem. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wstępie wyjaśnić należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 cytowanej ustawy (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Podzielając poglądy doktryny prawniczej, wskazuje się, że w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Wskazane zatem przepisy art. 246 § 1 cytowanej ustawy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie referendarza w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie sadów administracyjnych podkreślono, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Ponadto przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązany został do uiszczenia kwoty 1577 zł tytułem wpisu od skargi. W ocenie referendarza, wnioskodawca jest w stanie wygospodarować tą kwotę choćby z posiadanych środków na rachunku bankowym. Niezależnie od tego, posiadając majątek w postaci trzech nieruchomości, można rozważyć zaciągnięcie pożyczki, której zabezpieczeniem będzie posiadana nieruchomość albo można jedną z nich spieniężyć. Podkreślić przy tym należy, na co wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, że właściciela nieruchomości o niewątpliwie znacznej wartości (a za taki niewątpliwie należy uznać dom o powierzchni 155 m2) nie sposób uznać za osobę ubogą. Zgodnie z postanowieniem NSA, właściciel nieruchomości o znacznej wartości posiada wystarczającą zdolność majątkową, by pokryć koszty postępowania sądowego, pomimo tego nawet, że jego dochód miesięczny jest nieznaczny (postanowienie z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, nie publ.). Tym bardziej zatem jest to możliwe w sytuacji posiadania trzech nieruchomości oraz stałych i regularnych dochodów w średniej wysokości, jak to ma miejsce w sytuacji wnioskodawcy i jego rodziny. Należy też zaznaczyć, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest uzasadnione w sytuacji, gdy strona udowodni, że jest osobą ubogą i nie jest w stanie – z powodu zdarzeń losowych, sytuacji rodzinnej lub niezaradności życiowej – ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 9 listopada 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 1756/05, niepubl.). Zgodnie z cytowanymi wyżej przepisami, przesłanką ustanowienia pełnomocnika procesowego z urzędu nie jest stopień skomplikowania sprawy sądowoadministracyjnej oraz nieznajomość problematyki prawnej przez strony, tudzież fakt odległości miejsca zamieszkania stron od siedziby sądu. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ustanowienie adwokata bądź radcy prawnego powinno następować jedynie wówczas, gdy istnieje niebezpieczeństwo, że brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Niezależnie od tego, że brak jest uzasadnienia w ustawowych przesłankach dla ustanowienia dla wnioskodawcy prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego, to zauważyć też należy, że brak ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie grozi niebezpieczeństwem pozbawienia stron możliwości działania w niniejszym postępowaniu, bowiem takie niebezpieczeństwo co do zasady nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 24 maja 2006 r., II SA/Lu 603/05, niepubl.). W niniejszej sprawie uznać zatem należy, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów tegoż postępowania. Rodzina wnioskodawcy uzyskuje stałe miesięczne dochody w bezspornej wysokości 4800 zł miesięcznie netto, posiada dom o powierzchni 155 m2, nieruchomość rolną, działkę budowlaną oraz trzy samochody. Z treści wniosku nie wynika, by na skarżących ciążyły jakieś szczególne zobowiązania finansowe. Uznać zatem należy, nawet akceptując przedstawione przez wnioskodawcę wyliczenie ponoszonych przez jej rodzinę wydatków oraz odnosząc to wyliczenie do osiąganych w gospodarstwie domowym w skali miesiąca dochodów – że wnioskodawca jest w stanie pokryć koszty postępowania w niniejszej sprawie (w tym zwłaszcza wpis od skargi na poziomie 1577 zł). Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.