II SA/Gd 700/11

Dnia 27 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku W składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2012 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku L. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wnioskiem z dnia 9 września 2011 roku L. D., wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 100 zł, zwróciła się o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Wskazała, że jest osobą samotnie wychowującą dziecko, jest bezrobotna, pobiera jedynie zasiłek rodzinny na syna w wysokości 98 zł oraz alimenty na syna w wysokości 300 zł miesięcznie. Składając wniosek na właściwym formularzu powtórzyła powyższe oświadczenia, a nadto wskazała, że posiada mieszkanie o powierzchni 62 m2 (wraz z byłym mężem) oraz nieruchomość rolną o pow. 0,3 ha. Stwierdziła również, że nie posiada zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych, ani innego wartościowego majątku. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawczyni, referendarz - pismem z dnia 6 października 2011 roku, zobowiązał ją do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Przesyłka zawierająca przedmiotowe zobowiązanie została prawidłowo awizowana (11 października 2011 roku i 19 października 2011 roku) i zwrócona do Sądu w dniu 27 października 2011 roku. Zgodnie z treścią art. 73 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), skutek doręczenia nastąpił w dniu 25 października 2011 roku. Termin do złożenia prawidłowo wypełnionego formularza upłynął zatem z końcem dnia 8 listopada 2011 roku. Skarżąca, w wyznaczonym terminie, nie nadesłała żadnych dokumentów oraz nie złożyła wymaganych oświadczeń. W tych okolicznościach - postanowieniem referendarza sądowego z dnia 22 listopada 2011 roku, sygn. akt II SA/Gd 700/11, odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ustawowym terminie wnioskodawczyni wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym wskazała, że nie kwestionuje wysłania na jej adres wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych. Zaznaczyła jednak, że gdyby nawet otrzymała wezwanie, to nie zmieniłoby to jej oświadczenia wobec Sądu. Zarządzeniem sędziego sprawozdawcy z dnia 16 grudnia 2011 roku, celem usunięcia wątpliwości co do wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych, wezwano wnioskodawczynię do przedłożenia następujących dokumentów źródłowych: ▪ wyciągu z posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych i lokat bankowych z ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, bądź też oświadczenia o ich nieposiadaniu, ▪ dokumentów wykazujących wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie zajmowanego mieszkania (opłaty czynszowe, opłaty za media itp.) oraz wydatków ponoszonych na zakup żywności, ubrań czy też leków, ▪ dokumentów wykazujących wysokość osiąganych dochodów, w terminie 14 dni od daty doręczenia wezwania i wyjaśniono, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o złożone dotąd oświadczenia wnioskodawczyni. Wezwanie powyższe doręczono wnioskodawczyni w dniu 23 grudnia 2011 roku, zatem termin do jego wykonania upłynął bezskutecznie w dniu 6 stycznia 2012 roku. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego, a "prawo pomocy" w: J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi kasacyjnej), stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wnioskodawczyni wskazała jedynie, że jest osobą bezrobotną i samotnie wychowującą dziecko i osiąga dochody w wysokości około 398 zł z tytułu zasiłku rodzinnego oraz alimentów. Nie wykazała natomiast, na jakim poziomie kształtują się jej miesięczne wydatki, a przede wszystkim - mimo wezwania, nie udokumentowała wysokości osiąganych dochodów. Brak jednoznacznych danych w tym zakresie uniemożliwiał Sądowi dokonanie pełnej oceny sytuacji finansowej wnioskodawczyni i poczynienie prawidłowych ustaleń dotyczących rzeczywistej wysokości posiadanych przez nią środków finansowych i ponoszonych przez nią miesięcznych wydatków. Wezwanie Sądu, mające na celu usunięcie powyższych wątpliwości, skierowane do wnioskodawczyni w trybie art. 255 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zostało przez nią wykonane. Powołany przepis nakłada na stronę obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Rola sądu ogranicza się tu jedynie do poinstruowania wnioskodawcy, jakimi środkami dowodowymi może on uprawdopodobnić zaistnienie okoliczności, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 stycznia 2007 roku, sygn. akt II FZ 797/06, niepubl.). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 września 2005 roku, sygn. akt II FZ 575/05, niepubl.). Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, co oznacza, że nie usunęła braków wniosku, uniemożliwiając weryfikację zawartych nim twierdzeń poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, wyłączona została prawidłowa ocena jej możliwości płatniczych. Brak jakichkolwiek dokumentów pozwalających wyciągnąć wnioski na temat dochodów oraz wysokości miesięcznych wydatków wnioskodawczyni i jej rodziny, czyli okoliczności niezbędnych dla rozpoznania wniosku oznacza, że Sąd nie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Z tych też przyczyn, Wojewódzki Sąd Administracyjny - na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.