II SA/Gd 703/12

Dnia 5 kwietnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2013 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącej Z. J. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. J. i B. D. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 7 września 2012 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: odmówić przyznania skarżącej Z. J. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca Z. J. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania wpis ustalony od skargi w kwocie 500 zł). Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżącej wynika, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe, pomimo że zamieszkuje w budynku wspólnie z siostrą i jej córką, a budynek stanowi współwłasność jej i siostry. Od 1 grudnia 2012 r. jest zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem brutto 1600 zł. Wedle oświadczenia skarżącej, nie posiada ona żadnego majątku, oszczędności, przedmiotów wartościowych, poza udziałem (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2. Skarżąca wyjaśniła, że uzyskiwany przez nią dochód nie jest wysoki, a opłaty za media pochłaniają miesięcznie kwotę 500 - 600 zł. W tej sytuacji nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącej, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 1 lutego 2013 r., zobowiązał ją do przedłożenia następujących dokumentów: wyciągu z posiadanych rachunków i lokat bankowych - w tym konta i lokaty dewizowe - z ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, bądź też oświadczenia o ich nieposiadaniu, zeznania podatkowego za rok 2011, przedstawienia wszystkich rachunków związanych z utrzymaniem posiadanego domu (za dostawy mediów, rachunki za ogrzewanie, wywóz śmieci, energie elektryczną) oraz kopii nakazu podatkowego dotyczącego tej nieruchomości, zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia otrzymywanego w ramach prac interwencyjnych oraz oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżącą pojazdów mechanicznych (podania marki, roku produkcji, daty zakupu i aktualnej wartości). Na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała saldo z rachunku bankowego, gdzie figuruje kwota 2665 zł, ale nie wynika z tego dokumentu ani do kogo należy rachunek, ani z jakiego dnia jest to saldo. Przedstawiła także zaświadczenie o zatrudnieniu na umowę o pracę na czas określony od 1 grudnia 2012 r. z wynagrodzeniem 1600 zł brutto, dokument dostawy węgla i jego zakupu na kwotę 710 zł, fakturę za gaz, fakturę za usługi telekomunikacyjne na kwotę 54,10 zł, opłaty za wodę i ścieki na kwotę 30 zł, fakturę za energię elektryczną na kwotę 363,14 zł, rachunek za wywóz nieczystości stałych 57 zł miesięcznie, dokument poświadczający wysokość podatku od nieruchomości w wysokości 443 zł rocznie oaz rozliczenie z podatku za rok 2011 gdzie dochód z dwóch źródeł wyniósł 16335 zł. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 6 marca 2013 roku odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że skarżąca uchyliła się od dokładnej realizacji wezwania do przedstawienia konkretnych, ściśle określonych dokumentów, mianowicie nie przedstawiła wyciągu z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, nie przedstawiła zaświadczenia o uzyskiwanym wynagrodzeniu w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz nie złożyła oświadczenie w przedmiocie posiadanych pojazdów mechanicznych. Ponadto wskazał, że na rachunku bankowym zdeponowana jest kwota w wysokości 2655 zł, która przewyższa kwotę otrzymywanego miesięcznego wynagrodzenia, stąd trudno uznać za prawdziwe twierdzenie skarżącej o braku środków na uiszczenie wpisu w sprawie, gdy posiada taką kwotę na rachunku, a przedstawione opłaty za dom są stosunkowo niewielkie i uiszczane na bieżąco. W związku z powyższym nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na pozytywne załatwienie wniosku skarżącej. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia z dnia 6 marca 2013 r. oraz ponowne rozpatrzenie wniosku o zwolnienie z opłat sądowych. Skarżąca podniosła, że nie przedłożyła zaświadczenia o zarobkach za okres ostatnich trzech miesięcy, gdyż podjęła pracę na czas określony dopiero od dnia 1 grudnia 2012 r. - z miesięcznym wynagrodzeniem w kwocie 1500 zł brutto, a od dnia 1 lutego 2013 r. z wynagrodzeniem w kwocie 1600 zł brutto, co - po odliczeniu wszystkich składek daje kwotę około 1220 zł netto - tak więc w dniu 13 lutego 2013 r. tj. w dniu odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżąca nie była w stanie przedłożyć takiego zaświadczenia. Ponadto skarżąca, oprócz wyżej wspomnianych opłat na utrzymanie domu, płaci również ubezpieczenie na życie w wysokości 56 zł miesięcznie. Skarżąca oświadczyła również, że wcześniej otrzymywała stypendium w wysokości 950 zł miesięcznie, a podjęta przez nią praca jest pierwszą jej pracą w dodatku na czas określony. Co do środków dostępnych na koncie w wysokości 2665 zł skarżąca wyjaśniła, że powyższa kwota stanowi sumę salda i limitu w wysokości 1500 zł, który jest jednocześnie kredytem, a skorzystanie z niego łączy się ze spłatą go wraz z odsetkami. W związku z tym, że skarżąca nie jest w stanie go potem spłacić, nie chce z niego korzystać. Skarżąca oświadczyła również, że nie posiada żadnego innego majątku ani pojazdu mechanicznego, jak również żadnych lokat oraz załączyła informację o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za rok 2012. Rozpoznając wniosek skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą skarżącego, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W ocenie Sądu, z analizy przedstawionych przez skarżącą dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżącej jest dobra, posiada ona bowiem udział (1/2) w nieruchomości budynkowej o powierzchni 73 m2, a także dysponuje stałymi dochodami, pokrywającymi co do zasady jej bieżące potrzeby, od 1 grudnia 2012 r. jest bowiem zatrudniona w sklepie spożywczo-przemysłowym jako pracownik do spraw promocji z wynagrodzeniem brutto 1600 zł. Ponadto podkreślić należy, że skarżąca prowadzi co prawda jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak w należącym do niej budynku zamieszkuje wspólnie z siostrą, z którą dzieli się, bądź ma możliwość dzielenia się, wszelkimi opłatami, o czym świadczy chociażby fakt, że rachunki dotyczące opłat są wystawiane również na siostrę skarżącej. Także stan konta skarżącej, z którego wynika, że po pokryciu wszystkich opłat i wydatków, zostają skarżącej wolne środki, świadczy o tym, że posiada ona środki, które może przeznaczyć na koszty sadowe. Na koncie skarżącej znajduje się bowiem 2665 zł dostępnych środków, uwzględniając zatem to, że powyższa kwota stanowi sumę salda i limitu w wysokości 1500 zł, który jest jednocześnie kredytem, należy stwierdzić, że i tak pozostałe środki wystarczają z nawiązką na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie Sądu - skarżąca posiada zatem środki, które pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Przypomnieć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do Sądu, a skarżąca nie wykazała aby jej stan materialny zaliczał ją do tej kategorii osób. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.