II SA/Gd 714/12

Dnia 4 marca 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2013 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżących M. L. i M. L. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 października 2012 r., nr [...] w przedmiocie opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości postanawia: odmówić skarżącym M. L. i M. L. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący M. L. i M. L. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych (na obecnym etapie postępowania wpis ustalony od skargi w kwocie 500 zł). W uzasadnieniu wniosku skarżący zgodnie wskazali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwoma dorosłymi synami, jeden studiuje, a drugi jest niepełnosprawny i pobiera renetę socjalną. Oświadczyli, że posiadają dom o powierzchni 200 m ² oraz grunty rolne o pow. 6 ha. Źródłem ich utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 500 zł, renta skarżącego M. L. w wysokości 1350 zł oraz renta socjalna syna w wysokości 590 zł. Ponadto skarżący podkreślili, że prowadzenie działalności rolniczej polega na zaspokajaniu jedynie potrzeb konsumpcyjnych rodziny, a koszty utrzymania domu wynoszą średnio 1100 zł miesięcznie, na które składają się: opłata za wodę i kanalizację 100 zł/mc, opłata za energię elektryczną 350 zł/mc, opłata za gaz 120 zł/mc, opłata za wywóz śmieci 50 zł/mc, opał 500 zł/mc. Na leki skarżący wydają 200 zł miesięcznie. Biorąc pod uwagę powyższe wskazali, że nie są w stanie uiścić należnych kosztów sądowych w swojej sprawie bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżących, referendarz sądowy - zarządzeniem z dnia 28 grudnia 2012 r., zobowiązał ich do przedłożenia następujących dokumentów: dokumentu potwierdzającego wysokość osiągniętych dochodów (przychodów) lub poniesionej straty z tytułu prowadzonej przez skarżącą działalności rolnej z okresu ostatnich trzech miesięcy oraz oświadczenia, jakiego rodzaju działalność rolną prowadzi i jakie faktycznie dochody z tego tytułu osiąga, wyciągów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawców osobistych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych sald rachunków i wysokości środków zgromadzonych na lokatach lub oświadczenia o ich nieposiadaniu oraz rachunku bankowego dla prowadzonej działalności rolniczej z okresu ostatnich trzech miesięcy, oświadczenia na co i w jaki sposób wydatkowane zostały kwoty pieniężne pochodzące ze sprzedaży nieruchomości, stanowiących podstawę do naliczenia opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości, ostatniego odcinka emerytury skarżącego lub innego dokumentu, potwierdzającego jej aktualną wysokość, oświadczenia w przedmiocie wysokości przysługujących skarżącym dopłat bezpośrednich przekazywanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i dat ich przekazania na rachunek bankowy oraz przedłożenia stosownych dokumentów w tym zakresie (odpisów decyzji przyznających dopłaty), oświadczenia czy skarżący lub członkowie ich rodziny korzystają w jakimkolwiek zakresie z pomocy społecznej, jeśli tak - to do przedłożenia stosownych decyzji w tym zakresie, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez skarżących miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłat za czynsz, wodę, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wywóz nieczystości itd. ), oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na skarżących pojazdów mechanicznych i maszyn rolniczych (podania marki, modelu, roku produkcji i aktualnej wartości rynkowej). Na powyższe wezwanie skarżący przedłożyli następujące dokumenty: przekaz pocztowy na kwotę 597,23 zł - adresowany na M. L., zamieszkałego przy ulicy T. nr [...] w B., decyzję o waloryzacji emerytury skarżącego i wypłacie jej w kwocie 1349,86zł, decyzję z 2009 r. o budowie instalacji gazowej w budynku mieszkalnym na terenie działki numer [...] w B., zestawienie operacji na rachunku w Banku [...] S.A., gdzie jako jeden z wypływów widnieje kwota ponad 16.000 zł od gminy Ż. tytułem opłaty za służebność przesyłu, zaświadczenie o niepobieraniu przez skarżących płatności unijnych, zestawienie operacji na rachunku w Banku [...] w T. Ponadto skarżący oświadczyli, że przychód ze sprzedaży nieruchomości przeznaczyli na budowę domu (decyzji o pozwoleniu na budowę nie przedstawili), oraz stwierdzili, że posiadają dwa samochody: Mercedes 220 CDI rok produkcji - 2001 o wartości 8.000 zł i VW Golf III rok produkcji 1993 o wartości 1.500 zł oraz oświadczyli, że gospodarstwo rolne o pow. 6 ha jest uprawiane wyłącznie w celach konsumpcyjnych rodziny. Postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 stycznia 2013 roku odmówiono skarżącym przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że brak jest podstaw aby uwzględnić wniosek skarżących gdyż nie przedstawili wskazanych w wezwaniu dokumentów dotyczących wysokości kosztów utrzymania domu i rodziny. Ponadto wskazał, że po zliczeniu wskazanych kosztów jest to kwota 1984 zł miesięcznie, podczas gdy regularne dochody rodziny wynoszą około 1947 zł miesięcznie, bez uwzględnienia dochodów wskazywanych jako osiąganych z gospodarstwa rolnego w wysokości 500 zł miesięcznie, gdyż nie zostały w żaden sposób wykazane, a dokonując analizy wyciągów z rachunków bankowych na rachunku bankowym w [...] S.A. pojawiła się kwota ponad 16.000 zł tytułem służebności za przesył, o której skarżący nie wspomnieli. Referendarz wskazał także, że z informacji znalezionych w Internecie wynika, że pod adresem zamieszkania skarżących w B. przy ulicy K. nr [...] funkcjonuje pizzeria, o której to działalności skarżący nie wspomnieli. Ponadto skarżący oświadczyli, że kwotę uzyskaną ze sprzedaży gruntów przeznaczyli na budowę domu, jednak w żaden sposób oświadczenie to nie zostało uprawdopodobnione. Referendarz sądowy wskazał też, że skarżący winni liczyć się z koniecznością poniesienia opłat sądowych, gdyż nie są to ich pierwsze sprawy dotyczące obowiązku uiszczania opłat związanych ze wzrostem wartości sprzedanych działek. Wpisy sądowe we wszystkich sprawach zawisłych przed tutejszym sądem ze skarg skarżących na decyzję dotyczące opłat z tytułu wzrostu wartości nieruchomości wynoszą łącznie 3.500 zł, natomiast skarżący uzyskali środki, które w zupełności pokryją wszelkie koszty sądowe związane z zainicjowanymi przed sądem sprawami, a ponadto zestawienie wydatków i dochodów wskazuje na uzyskiwanie innych dochodów, bądź posiadanie oszczędności, których skarżący nie ujawnili. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, skarżący wnieśli o ponowne rozpatrzenie wniosku o zwolnienie z opłat sądowych gdyż wniosek według nich został rozpatrzony nieobiektywnie. Skarżący podnieśli, że nie ujawnili dochodu ze służebności przesyłu gdyż nie jest to dochód tylko zwrot poniesionych wydatków z tytułu opłaty adiacenckiej za położenie wodociągu, stwierdzili także, iż na własny koszt zrobili projekt budowlany rozbudowy zewnętrznej sieci i przyłączy wodociągowych do działek aby przyspieszyć położenie wodociągów. Natomiast co do prowadzenia pizzerii pod adresem zamieszkania skarżący wyjaśnili, że właścicielami tej pizzerii są M. i R. L. (syn i synowa), którzy są zameldowani pod wskazanym adresem na potrzeby prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie prowadzą ze skarżącymi wspólnego gospodarstwa domowego. Co do kwoty otrzymanej ze sprzedaży gruntów skarżący oświadczyli, że za kwotę tę został wybudowany dom, wyremontowana chlewnia, wybudowany garaż, zakupione materiały budowlane, wyposażenie AGD i RTV, zniesiony słup elektryczny oraz położona instalacją elektryczna ziemna. Skarżący przedłożyli na powyższe faktury opiewające na łączną kwotę 215.092, 34 zł. Rozpoznając wniosek skarżących Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3 art. 245 tejże ustawy). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cytowanej ustawy). Wskazane przepisy stanowią wyjątek od zasady, wynikającej z treści art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którą na stronie ciąży obowiązek pokrycia kosztów postępowania wywołanych jej udziałem w sprawie. Zatem, rzeczą skarżącego, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, podobnie jak ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu, stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając na względzie poczynione wyżej uwagi podkreślić należy, że wykazanie przez wnioskodawcę, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W ocenie Sądu, z analizy przedstawionych przez skarżących dokumentów i oświadczeń wynika, że sytuacja majątkowa skarżących jest dobra, posiadają oni bowiem dom o pow. 200 m ² oraz grunty rolne o pow. 6 ha, a także dysponują stałymi dochodami, pokrywającymi co do zasady ich bieżące potrzeby. Należy również podkreślić, że skarżący uzyskali ze sprzedaży kilku nieruchomości kwotę ponad 517.000 zł (pięćset siedemnaście tysięcy złotych). Nawet przy założeniu, że na wybudowanie domu wraz z urządzeniem, chlewni i garażu, wydatkowali 215.092,34 zł - na tyle opiewają przedłożone faktury, to - zdaniem Sądu - skarżący nadal posiadają środki, które w zupełności pokryją wszelkie koszty sądowe, zarówno w tej, jak i w pozostałych sprawach sądowych, które toczą się w tutejszym sądzie. Ponadto okoliczność przeznaczenia uzyskanych przez skarżących ze sprzedaży funduszy na ww. cele stanowi decyzję wnioskodawców co do przeznaczenia znajdujących się w ich dyspozycji środków finansowych. Przeznaczenie ich na inny cel niż pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego nie może przy tym stanowić podstawy do zwolnienia ich od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, szczególnie w sytuacji gdy przynajmniej część z tych celów - budowa garażu, remont chlewni, zakup sprzętu RTV, nie stanowi zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny. Przypomnieć w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do Sądu, a skarżący nie wykazali aby ich stan materialny zaliczał ich do tej kategorii osób. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.