II SA/Gd 792/08

Dnia 3 lipca 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2009 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego K. S. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. S., H. S. i T. S. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 25 sierpnia 2008 roku, nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: odmówić skarżącemu K. S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W dniu 8 października 2008 roku K. S., H. S. oraz T. S. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na opisaną powyżej decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego, utrzymującą w mocy decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 6 czerwca 2008 roku, którą nakazano K. S. rozbiórkę obiektu budowlanego nietrwale związanego z gruntem wraz z tarasem pełniącego funkcję rekreacji indywidualnej. Pismem z dnia 20 listopada 2008 roku (k. 22 akt), uzupełnionym w dniu 27 kwietnia 2009 roku (formularz PPF k. 95 – 96 akt), skarżący K. S., w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik pozostałych skarżących, wniósł o przyznanie skarżącym prawa pomocy poprzez całkowite lub częściowe zwolnienie ich od kosztów sądowych. Podniósł, że wraz z małżonką – H. S. są emerytami i ponoszą duże koszty związane z leczeniem, znaczne opłaty związane z kosztami mieszkania oraz własnym utrzymaniem. Stwierdził także, iż wraz z małżonką pomagają finansowo bezrobotnemu - od listopada 2008 roku, synowi, zamieszkałemu w Kanadzie, który ma na utrzymaniu dorywczo pracującą żonę oraz dwoje dzieci w wieku szkolnym. K. S. wskazał nadto, że jego drugi syn – T. S. również od stycznia 2009 roku jest bezrobotny. Wyjaśnił nadto, że posiadane przez nich zasoby pieniężne uszczuplają także koszty spłaty kredytu, ubezpieczeń na życie, mieszkania i samochodu. Średnie miesięczne koszty eksploatacji dwóch mieszkań i obiektu w K., ubezpieczenia oraz eksploatacji samochodu, wynoszą minimum 2.725 zł, zaś średni koszt życia, lekarstw, komunikacji, prasy i książek to minimum 2.000 zł. Skarżący wskazał również, że poniósł koszty sprowadzenia do Polski zwłok siostry żony oraz pochówku w wysokości około 6.000 zł. Przedstawiając swój stan majątkowy K. S. oświadczył nadto, że wraz z małżonką H. S. są właścicielami dwóch mieszkań o pow. 68 m2 i 45,6 m2, działki gruntu położonej w K. o pow. 2.600 m2 oraz posiadają 55.000 zł oszczędności (z czego połowa stanowi oszczędności skarżącego K. S.). Wraz z pozostającym we wspólnym gospodarstwie domowym synem T. S. osiągają łącznie dochody w wysokości 5.850,92 zł, z czego kwota 3.181,97 zł stanowi dochód K. S. z tytułu emerytury, kwota 1.994 zł dochód H. S. z tytułu emerytury, a kwota 675 zł ich wspólny dochód z tytułu wynajmu mieszkania o pow. 45,6 m2. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku - postanowieniem z dnia 4 maja 2009 roku, wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozpoznał powyższy wniosek jedynie w stosunku do skarżącego K. S. i odmówił mu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioski o przyznanie prawa pomocy H. S. oraz T. S. nie zostały dotąd rozpoznane, podlegają one obecnie rozpoznaniu przez referendarza sądowego w odrębnym postępowaniu. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, K. S. stwierdził, że nie zostały wyczerpująco rozpatrzone wszystkie przesłanki podniesione w jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi), jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu wskazać należy, iż wnioskodawca domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (w postaci wpisu od skargi). Zdaniem Sądu wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego wnioskodawca zobowiązany jest do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu od skargi. Porównanie powyższej kwoty z kwotą miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez wnioskodawcę oraz - pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym - małżonkę, w łącznej wysokości 5.850,92 zł prowadzi do wniosku, że sytuacja materialna wnioskodawcy jest dobra i nie uzasadnia zwolnienia go od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Negatywną przesłankę przyznania prawa pomocy stanowi również okoliczność posiadania przez wnioskodawcę i jego żonę oszczędności w wysokości 55.000 zł, które stanowią środki finansowe wielokrotnie przekraczające koszty zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego. Jak to już zaś wyżej wskazano prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Ponadto podnieść należy, że w skład majątku wnioskodawcy wchodzą dwie nieruchomości lokalowe, nieruchomość gruntowa, położona w K., oraz samochód osobowy. Jak wynika z treści wniosku, jedna z nieruchomości lokalowych przynosi dochody z tytułu czynszu najmu, co nie wyklucza możliwości uzyskania z tejże nieruchomości, jak również z nieruchomości gruntowej, innych potencjalnych pożytków. Nieruchomości te, podobnie jak drugie mieszkanie skarżącego, mogą służyć bowiem jako zabezpieczenie pożyczki, czy też kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest obowiązany do poniesienia określonych wydatków (w tym również kosztów sądowych), brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 roku, sygn. akt FZ 478/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy zgodzić się ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z dnia 28 grudnia 2004 roku, wydanym w sprawie o sygnaturze akt FZ 507/04 (orzeczenie opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl) podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np. jego zdolność kredytową. Oceny zasadności wniosku nie mogła zmienić okoliczność, że na utrzymaniu wnioskodawcy oraz jego małżonki pozostaje bezrobotny syn T., jak również fakt, że małżonkowie S. wspierają finansowo drugiego z synów, który też jest bezrobotny, a zamieszkuje w Kanadzie wraz z żoną i dwojgiem dzieci. Wskazać bowiem należy, że syn wnioskodawcy zamieszkujący poza granicami kraju nie prowadzi wspólnego z wnioskodawcą gospodarstwa domowego, zatem jego sytuacja zarobkowa i rodzinna oraz stan majątkowy nie może być brany pod uwagę przy ocenie zasadność przedmiotowego wniosku. Okoliczność finansowego wspomagania przez wnioskodawcę tego syna i jego rodziny stanowi decyzję wnioskodawcy co do przeznaczenia znajdujących się w jego dyspozycji środków finansowych. Przeznaczenie ich na inny cel niż pokrycie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego nie może przy tym stanowić podstawy do zwolnienia go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Również pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą i jego małżonką drugiego syna, także bezrobotnego, przy podanej przez wnioskodawcę wysokości osiąganych przez małżonków S. miesięcznie dochodów, również nie może stanowić przesłanki uzasadniającej zwolnienie wnioskodawcy od kosztów sądowych. W ocenie Sądu zatem stałe dochody uzyskiwane przez wnioskodawcę K. S. oraz jego małżonkę są wystarczające do poniesienia należnych w niniejszej sprawie kosztów sądowych wynoszących 500 zł. Należy w tym miejscu wyjaśnić także, iż koszty utrzymania konieczne dla osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sadowych i jej rodziny należy odnosić do kosztów minimalnych w skali kraju, a nie kosztów jakie ponosi dana rodzina. Odmowa zwolnienia od kosztów sądowych w wysokości 500 zł osoby, której dochody są zbliżone do przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej (w I kwartale 2009 roku wynagrodzenie to wynosiło 3.185,61 zł – por. Komunikat Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 12 maja 2009 roku, M.P. nr 30, poz. 447), a która pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwoma innymi osobami, z których jedna również osiąga stały dochód, i posiada majątek znacznej wartości oraz oszczędności w wysokości 55.000 zł, odpowiada prawu i nie ogranicza konstytucyjnego prawa wnioskodawcy do sądu. Udzielenie prawa pomocy wnioskodawcy oznaczałoby bowiem, jak to już podkreślano powyżej, przerzucenie kosztów postępowania sądowego z wnioskodawcy na innych obywateli, ponieważ to z ich danin pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywane są wydatki budżetowe. Dlatego też zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych może mieć miejsce jedynie w przypadku osób, których dochody i stan majątkowy są istotnie niższe od przeciętnej, a taka sytuacja nie ma odniesienia w stosunku do wnioskodawcy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.