II SA/Gd 947/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Janina Guść Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok Protokolant Starszy sekretarz sądowy Katarzyna Gross po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi K. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 października 2010 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 10 września 2010 r., nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07, decyzją z dnia 10 września 2010 r. odmówił przyznania K. P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego wyżej wymienionej ustawie. W uzasadnieniu organ stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a mianowicie dokumentacji uzyskanej z Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie wynika, że W. K. - matka skarżącej – w okresie okupacji od maja 1940 roku do marca 1945 roku wykonywała pracę przymusową w G. Okoliczności te są potwierdzone zeznaniami świadków A. J. i B. R. oraz osobistym oświadczeniem W. K. z dnia 30 sierpnia 1976r. Wobec powyższego Kierownik Urzędu nie dał wiary oświadczeniu strony, że od 20 maja 1940r. do marca 1944r. przebywała wraz z rodzeństwem i matką w miejscowości S. H. Organ odmówił przyznania świadczenia z uwagi na fakt, że praca, którą świadczyła matka skarżącej w latach 1940 – 1945, nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. K. P. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie jej przedmiotowego świadczenia. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z 19 października 2010 r. utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z 10 września 2010 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa w zw. z art. 127 § 3 Kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Organ powołując się na przywołany uprzednio wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdził, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że nie nastąpił fakt deportacji określonej w ustawie z 31 maja 1996 r. Materiał dowodowy nie wskazuje również aby skarżąca przebywała w okresie okupacji w obozie pracy. Z dokumentów nadesłanych przez Fundację Polsko-Niemieckie Pojednanie, w tym oświadczeń świadków, dotyczących okresów zatrudnienia wynika, że matka skarżącej w okresie od maja 1940 roku do marca 1945 roku pracowała w G. - miejscu stałego zamieszkania. Przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez III Rzeszę lecz zawężają krąg podmiotów do osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do powszechnego obowiązku pracy. K. P. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na powyższą decyzję wskazując na dokumenty potwierdzające jej pobyt w obozach. Na rozprawie w dniu 16 marca 2011r. skarżąca oświadczyła, że w okresie od września 1939 roku do maja 1940 roku przebywała wraz matką i rodzeństwem w obozie, w związku z czym należy się jej świadczenie pieniężne przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, a więc polega na weryfikacji decyzji organu administracji publicznej z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Wojewódzki sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oznacza to między innymi, że sąd nie może w ocenie legalności zaskarżonej decyzji ograniczać się jedynie do zarzutów sformułowanych w skardze, ale także powinien wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. - dalej jako ustawa). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Przy analizie cytowanego przepisu mieć należy również na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Nadto wskazać należy, że represją w rozumieniu ustawy jest również osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, co wynika z treści art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Wprawdzie w zaskarżonej decyzji nie wskazano jako podstawy rozstrzygnięcia art. 2 pkt 1 ustawy, jednakże w uzasadnieniu organ stwierdził, że z materiału dowodowego nie wynika aby skarżąca przebywała w okresie okupacji w obozie pracy. Organ administracji publicznej prowadząc postępowanie administracyjne obowiązany jest przestrzegać zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 Kpa. Oznacza to, że powinien on podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Zgodnie bowiem z art. 7 Kpa w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 Kpa). Organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kpa). Ponadto stosownie do art. 80 Kpa organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art. 81 Kpa). Z przedstawionych wyżej przepisów postępowania wynika, że obowiązek dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla danej sprawy okoliczności faktycznych spoczywa na organie administracji. Prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego będzie możliwe tylko wówczas, gdy zostaną wszechstronnie wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, a stronie zostanie zapewniony czynny udział w każdej fazie postępowania. Warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącej w przedmiotowej sprawie o przyznanie świadczenia pieniężnego było zatem poczynienie wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do niej miała miejsce deportacja (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., a także czy miało miejsce osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, jako że ani z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, ani też decyzji ją poprzedzającej, nie wynika na podstawie jakich dowodów organ uznał, że skarżąca nie była osadzona w obozie pracy przymusowej. Skarżąca stwierdziła na rozprawie w dniu 16 marca 2011r., że w okresie od września 1939 roku do maja 1940 roku przebywała wraz matką i rodzeństwem w obozie, w związku z czym należy się jej świadczenie pieniężne przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. Z dokumentów znajdujących się w aktach administracyjnych, a przede wszystkim zaś kwestionariusza dotyczącego okresów zatrudnienia matki skarżącej – W. K. wynika, że w okresie od 1939 roku do maja 1940 roku przebywała ona wraz z dziećmi w obozie okupanta w miejscowości położonej koło K. Organ nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie, poprzestając na stwierdzeniu, że materiał dowodowy nie wskazuje aby skarżąca przebywała w okresie okupacji w obozie pracy. Okoliczności te powinny być natomiast wyjaśnione przez organ, gdyż dopiero ich wyjaśnienie pozwoli na ocenę czy należy skarżącej przyznać wnioskowane świadczenie, czy też nie. Podkreślić przy tym należy, że to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego. W szczególności zaś organ może zwrócić się do Instytutu Pamięci Narodowej o udzielenie informacji w tym zakresie, czy też odwołać do opracowań historycznych dotyczących obozów pracy przymusowej okresu wojny. W ocenie Sądu zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 Kpa, który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji zawierało w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Zdaniem Sądu organ dokonał natomiast prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w pozostałym zakresie, a mianowicie odnośnie braku spełnienia przesłanek deportacji do pracy przymusowej. Uwzględniając przepisy art. 2 ust. 2 ustawy i treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego wraz z jego uzasadnieniem uznać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Z powyższych uwag wynika, że organ miał obowiązek ustalić czy obowiązek przymusowej pracy przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia twierdziła, że w okresie od 20 maja 1940r. do marca 1944r. przebywała razem z matką i rodzeństwem w miejscowości S. H. Z zeznań matki skarżącej - W. K. złożonych przy ubieganiu się o emeryturę, w toku postępowania przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, a także kwestionariusza dotyczącego okresów zatrudnienia wynika natomiast, że od maja 1940r. do marca 1945r. matka skarżącej pracowała w G. Okoliczności te potwierdzają również zeznania świadków A. J. i B. R. W ocenie Sądu odmówienie przez organ wiary twierdzeniom skarżącej, dotyczącym pobytu w miejscowości S. H., nastąpiło w zgodzie z przepisami postępowania, a w szczególności zaś art. 80 Kpa. Bezsporne jest przy tym, że do wybuchu wojny skarżąca zamieszkiwała wraz z rodziną w G. W tej zaś sytuacji prawidłowo uznał organ, że nie miała miejsca deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł w wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi na uwzględnienie skargi sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez organ administracji, który winien uwzględnić powyższe uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Organ przeprowadzi zatem dokładne i wyczerpujące postępowanie wyjaśniające celem ustalenia, czy w przypadku skarżącej miało miejsce osadzenie w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy. Następnie zaś rozstrzygnie o uprawnieniu lub braku uprawnienia skarżącej do wnioskowanego świadczenia, wydając stosowną decyzję administracyjną, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymogom art. 107 § 3 Kpa.