III SA/Gd 1119/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak Sędziowie: Sędzia WSA Janina Guść Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi H. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 5 października 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 1 marca 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...], po rozpatrzeniu wniosku złożonego w dniu 1 lutego 2021 r., odmówił H. Z. (dalej także jako "wnioskodawczyni" albo "skarżąca") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem J. Z. (ur. (...) 1953 r.). W podstawie prawnej wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał m.in. art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej powoływanej w skrócie jako "u.ś.r."). W uzasadnieniu wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z art. 17 ust. 1b u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Organ pierwszej instancji podniósł, że w następstwie rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad mężem poświęcając mężowi około 14 godzin na dobę. Okoliczność ta wyklucza możliwość podjęcia przez wnioskodawczynię ewentualnego zatrudnienia. Organ wskazał dalej, że w realiach sprawy żądane świadczenie nie może być wnioskodawczyni przyznane, gdyż wnioskodawczyni jest uprawniona do świadczenia emerytalnego. Ponadto z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności męża wynika, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. Organ wskazał również, że pozostawanie przez J. Z. w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności także stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji H. Z. reprezentowana przez pełnomocnika wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, to jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie ze złożonym wnioskiem. Wydanej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; - błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka; - błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. polegającą na pominięciu celów tej ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez wnioskodawczynię emerytury stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 5 października 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, argumentację zaprezentowaną przez organ pierwszej instancji, zarzuty podniesione w odwołaniu oraz regulacje prawne zawarte w u.ś.r. a dotyczące przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium podstawy odmownego rozpatrzenia wniosku nie daje stwierdzenie tzw. przesłanki wieku osoby niepełnosprawnej związanej z momentem powstania niepełnosprawności, w tym jej stwierdzenia u osoby dorosłej (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. wydany w sprawie K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) Kolegium podzieliło linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdzają konieczność pomijania kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Kolegium wskazało dalej, że małżonek osoby wymagającej opieki jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Małżonek należy bowiem do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym, regulacja zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. nie ma zastosowania w sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się współmałżonek osoby niepełnosprawnej. Kolegium wskazało również, z odwołaniem do poglądów zaprezentowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych, że osoba, która spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i pobiera emeryturę winna mieć możliwość zawieszenia pobierania świadczenia emerytalnego po złożeniu wniosku do organu rentowego. Wstrzymanie wypłaty emerytury eliminuje bowiem negatywną przesłankę wyłączającą nabycie prawa do świadczenia emerytalnego określoną wprost w regulacjach zawartych w u.ś.r. Błędne stanowisko organu pierwszej instancji w odniesieniu do powyższych kwestii nie zmienia jednakże ogólnej oceny realiów sprawy. W ocenie Kolegium żądane świadczenie nie mogło być wnioskodawczyni przyznane. Organ odwoławczy podniósł, że zakres obowiązków i czynności jakie każdego dnia wykonuje wnioskodawczyni względem niepełnosprawnego męża celem zapewnienia mu opieki nie determinuje uznania, że właśnie z tych powodów wnioskodawczyni nie może być aktywna zawodowo. Art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi bowiem o rezygnacji bądź niepodejmowaniu pracy zawodowej na rzecz konieczności zapewnienia osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym opieki stałej. Kolegium wskazało, że w przeprowadzonym dnia 23 czerwca 2021 r. wywiadzie uzupełniającym ustalono, że J. Z. pomimo amputacji prawej kończyny dolnej samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie się goli i myje zęby, załatwia potrzeby fizjologiczne, przygotowuje kanapki, ubiera górną część garderoby oraz porusza się na wózku po płaskim terenie. Mąż wnioskodawczyni nie wymaga pampersowania. Pomoc mężowi jest niezbędna podczas wizyt u lekarza, robieniu zakupów, praniu, sprzątaniu, przygotowywaniu posiłków, robieniu opatrunków, kąpieli, ubieraniu dolnej części garderoby i wyjść na spacery. Opieka nad mężem zajmuje wnioskodawczyni około 5 godzin dziennie. W opiece tej pomaga nadto wnioskodawczyni córka, która pracuje dorywczo. W świetle powyższych okoliczności należało uznać, że w realiach sprawy nie występuje przesłanka polegająca na niepodejmowaniu zatrudnienia celem sprawowania opieki nad mężem. Większość czynności, które wykonuje wnioskodawczyni wynika z faktu wspólnego zamieszkiwania z mężem. Okoliczność ta wynika z konkluzji poczynionych przez pracownika socjalnego. W skardze na wyżej wskazaną decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku H. Z. reprezentowana przez pełnomocnika wnosząc o uchylenie wydanych w sprawie decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy, względnie o uchylenie wydanych decyzji i przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym mężem nie wypełnia przesłanki określonej w tej regulacji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021, poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżone orzeczenie (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że odpowiada ona przepisom obowiązującego prawa, wobec czego brak jest podstaw do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Przedmiotem oceny Sądu skarżąca uczyniła decyzję organu odwoławczego utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Wskazać w tym miejscu należy, że w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W ocenie Sądu zestawiając okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy ze wskazaną regulacją prawną organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jej niepodejmowania w związku ze sprawowaniem opieki. Z materiału dowodowego sprawy w żaden sposób nie wynika, aby to opieka nad niepełnosprawnym mężem sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia. W prowadzonym postępowaniu ustalono bezsprzecznie, że mąż skarżącej wykonuje określone czynności samodzielnie. W tej materii organ ustalił, że mąż skarżącej samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie się goli i myje zęby, załatwia potrzeby fizjologiczne, przygotowuje kanapki, ubiera górną część garderoby oraz porusza się na wózku po płaskim terenie. Mąż nie wymaga pampersowania. Z poczynionych ustaleń wynika, że pomoc skarżącej jest niezbędna wyłącznie podczas wizyt u lekarza, robienia zakupów, prania, sprzątania, przygotowywania posiłków, robienia opatrunków, kąpieli, ubierania dolnej części garderoby i wyjścia na spacery. Opieka nad mężem zajmuje wnioskodawczyni około 5 godzin dziennie. W opiece tej wnioskodawczyni pomaga nadto córka, która pracuje dorywczo. Uznać zatem należy, że czynności skarżącej związane z opieką nad mężem nie są, jak zasadnie uznał organ odwoławczy, czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Należy mieć nadto na uwadze, że czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z ustaleń poczynionych przez organ odwoławczy w trybie art. 136 k.p.a. bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Nie kwestionując złego stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności wsparcia męża przez skarżącą (do czego skarżąca była zobowiązana zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy; tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), należy podkreślić, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd wskazuje, że system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Należy nadto zauważyć, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z powyższych przepisów wynika zatem, że osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej. Warunek całodobowej opieki jest bowiem związany w sposób konieczny z osobami niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, a więc z takimi osobami, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy z 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). W realiach sprawy sytuacja taka nie miała miejsca. W ocenie Sądu, zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje opisany wyżej związek. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że mąż skarżącej posiadał znaczny stopień niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z dnia 6 lutego 2019 r. nr [...] wydane na stałe) nie sposób jednak przyjąć, niepodejmowanie przez skarżącą pracy miało faktyczny związek z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem i kwestii związanych z jego stanem i możliwością samodzielnego funkcjonowania w określonych sferach życia. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada wymogom określonym przez art. 107 § 3 k.p.a. Uznawszy zatem zarzut podniesiony w skardze za niezasadny, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku. Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.