III SA/Gd 148/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. K. od punktu drugiego postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2017 r. w przedmiocie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 18 listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych postanawia: zmienić zaskarżone postanowienie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 kwietnia 2017 r. w punkcie drugim i ustanowić dla skarżącej adwokata z urzędu. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2017 r. wydanym na podstawie art. 246 § 1 punkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku umorzył postępowanie w sprawie przyznania skarżącej prawa pomocy w części obejmującej żądanie zwolnienia od kosztów sądowych (punkt pierwszy sentencji postanowienia) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata (punkt drugi sentencji postanowienia). Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wnioskiem złożonym na formularzu PPF w dniu 6 marca 2017 r., skarżąca zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jej sytuacja rodzinna i finansowa uniemożliwia jej skorzystanie z płatnej pomocy prawnej. Jej wynagrodzenie jest częściowo zajęte przez komornika, a nieruchomości obciążone są hipoteką. Wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i trojgiem małoletnich dzieci. Wraz z mężem są współwłaścicielami mieszkania o pow. 75 mkw. oraz nieruchomości leśnej o pow. 5137 mkw. o wartości ok. 54.000 zł. Każda z tych nieruchomości objęta jest hipoteką i prowadzone jest z nich postępowanie egzekucyjne. Na miesięczny dochód gospodarstwa domowego składają się: dochód wnioskodawczyni z tytułu umowy o pracę w wysokości 3.418 zł, oraz dochód męża wnioskodawczyni z tytułu umowy zlecenia (320 zł) i umowy o pracę (760 zł). Wnioskodawczyni oświadczyła, że z jej wynagrodzenia potrącane są kwoty zajęte w postępowaniu egzekucyjnym w wysokości 1.684 zł w grudniu 2016 r. oraz 1.314 zł w styczniu 2017 r. Wśród stałych miesięcznych wydatków wnioskodawczyni wskazała koszty czynszu w wysokości 700 zł, rat kredytów i pożyczek w wysokości 1.150 zł, oraz koszty prądu, telewizji, użytkowana sieci Internet, telefonów, przedszkola – łącznie 600 zł, dodając, że obciążają ją jeszcze inne wydatki. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 17 marca 2017 r. wnioskodawczyni oświadczyła, że jej mąż nie posiada żadnych środków zgromadzonych na rachunkach bankowych, zaś jej rachunek bankowy jest nieaktywny od dnia 6 października 2016 r.. Od zajęcia komorniczego nie ma na nim żadnych obrotów, w związku z czym nie ma możliwości wygenerowania wyciągów z ostatnich trzech miesięcy. Skarżąca oświadczyła, że uzyskuje świadczenie wychowawcze w wysokości 1.500 zł. Przedłożyła kartę wymiaru opłat za mieszkanie, które wynoszą 863 zł miesięcznie oraz ugodę ze wspólnotą mieszkaniową, w której rozłożono wnioskodawczyni zaległości za mieszkanie na miesięczne raty w wysokości 1.400 zł. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie przedłożyła rachunków za "telefony, telewizję, Internet, przedszkole, składki klasowe i klubowe itp.". Przedłożyła rachunki za doładowanie energii, wskazujące na wydatek w tym zakresie w marcu 2017 r. w wysokości 140 zł i w lutym 2017 r. w wysokości 70 zł. Wnioskodawczyni przedłożyła kopię dowodu spłaty rat karty kredytowej i pożyczki odpowiednio na kwoty 500 zł i 650 zł. Dodała, że ponosi nadto koszty spłat na rzecz PKO w wysokości 300 zł oraz na rzecz wierzyciela w wysokości 1.000 zł, nie nadsyłając dokumentów potwierdzających te okoliczności. Wnioskodawczyni nadesłała nadto zawiadomienie o wszczęciu przeciwko niej postępowania egzekucyjnego a także dokumenty zajęcia wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności zasiłku chorobowego przeciwko niej oraz przeciwko jej mężowi. Przedłożyła również kopię zawiadomienia Sądu Rejonowego o dokonaniu w dniu 6 października 2016 r. wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla lokalu stanowiącego odrębną własność lokalu wzmianki o przyłączeniu do toczącej się egzekucji, jak również zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z nieruchomości położonej w G. wraz z zawiadomieniem Sądu Rejonowego o wpisaniu ostrzeżeń w księgach wieczystych o prowadzeniu tejże egzekucji. Załączyła również kopie postanowień Sądu Rejonowego o wpisaniu wnioskodawczyni i jej męża do rejestru dłużników niewypłacalnych. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu referendarz sądowy stwierdził, że wnioskodawczyni nie przedstawiła w sposób rzetelny swej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. Wnioskodawczyni nie udokumentowała wysokości deklarowanych wydatków na telefony, telewizję, Internet, przedszkole, składki klasowe i klubowe, które po uwzględnieniu oświadczenia zawartego w formularzu urzędowym PPF mogą kształtować się prawdopodobnie na poziomie ok. 450 zł miesięcznie. Nadto wnioskodawczyni zadeklarowała konieczność ponoszenia kosztów spłaty - w ramach "ugody z PKO" oraz "ugody z wierzycielem" – kwot w łącznej wysokości 1.300 zł, nie przedstawiając jednakże jakichkolwiek dokumentów potwierdzających tę okoliczność, pomimo wyraźnego wezwania do ich przedłożenia. W sprzeciwie od punktu drugiego powyższego postanowienia skarżąca wniosła o jego uchylenie i ustanowenie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca zwróciła uwagę, że 60 procent jej pensji jest zajmowane przez komornika a dochody męża to "najniższa krajowa". Skarżąca wskazała, że nie posiada wartościowego majątku ruchomego, a wszystkie nieruchomości obciążone są hipotekami. Ponadto względem skarżącej toczą się postępowania egzekucyjne, a tym samym jej rodzinie grozi utrata mieszkania. Skarżąca wskazała również, że nie jest w stanie poczynić jakichkolwiek oszczędności. W pokrywaniu bieżących wydatków pomocy finansowej udzielają jej co miesiąc członkowie najbliższej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie zauważyć należy, że wobec wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, złożony przez skarżącą wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpatrzeniu przez Sąd stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r., o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), mającym zastosowanie do spraw wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015r. Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a. w obecnie obowiązującym brzmieniu, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy – art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 .p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Dodać jeszcze należy, że stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje m.in. ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Zaakceptować należy zawarte w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, odwołujące się do utrwalonego i podzielanego przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę poglądu prezentowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych, że prawo pomocy jest odstępstwem od określonej w treści art. 199 p.p.s.a. zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (zob. w tej materii postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Trafnie więc zwrócono uwagę w zaskarżonym postanowieniu, że rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To ona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zastosowanie wobec niej prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi sądowemu rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, to jest spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej skorzystanie z instytucji przewidzianej w art. 246 § 1 pkt 1 lub pkt 2 p.p.s.a. Ta zasada wprost wynika z brzmienia wskazanego przepisu, który wyraźnie nakłada na stronę obowiązek wykazania faktu niemożności poniesienia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania. Ponadto wskazuje się, że skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (zob. w tej materii: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt II FZ 987/12; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne potwierdza wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, stosowanej tylko wobec osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, to jest uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Dlatego też wyjątkowe zastosowanie tej instytucji wiąże się m.in. z ustaleniem, że wnioskujący jest pozbawiony obiektywnie możliwości poniesienia jakichkolwiek bądź pełnych kosztów postępowania. Trafne co do zasady stanowisko referendarza sądowego wyrażone w oparciu o przedstawione przez skarżącą oświadczenia i dokumenty musiało zdaniem Sądu ulec zmianie w związku z przedstawieniem przez skarżącą dodatkowych wyjaśnień w postępowaniu uruchomionym wniesionym sprzeciwem. Uwzględniając w reasumpcji oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, informacje wynikające z przedłożonej przez skarżącą dokumentacji źródłowej jak też okoliczności wynikające z treści wniesionego sprzeciwu Sąd doszedł do wniosku, że sytuacja finansowa skarżącej wskazuje, że nie jest ona w stanie wygospodarować takiej ilości środków pieniężnych, które umożliwiałyby zaspokojenie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych pięcioosobowej rodziny oraz poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, zwłaszcza, że taki pełnomocnik miałby reprezentować skarżącą w dwóch sprawach zainicjowanych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku. Mając zatem na uwadze wszystkie powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 260 § 1 i § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.