III SA/Gd 183/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Dominiak Sędziowie: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Sędzia WSA Jolanta Sudoł po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 maja 2021 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. W dniu 24 sierpnia 2020 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek A. M. (dalej jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką K. B. Z dokumentów przedłożonych do akt postępowania wynikało, że K. B. orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 16 sierpnia 2020r. nr [...] została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 31 sierpnia 2023 r. Z wydanego orzeczenia wynikało ponadto, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 26 maja 2015 r., a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Wnioskodawczyni przedłożyła także dokumentację medyczną związaną z leczeniem K. B. w poradni onkologicznej. Decyzją z dnia 27 października 2020 r. nr [...] wydaną przez działającego z upoważnienia Wójta Gminy [...] Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] odmówiono wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. W podstawie prawnej wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał m.in. art. 17ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej powoływanej także w skrócie jako "u.ś.r."). W uzasadnieniu decyzji organ orzekający podniósł, iż wnioskodawczyni nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, albowiem jej matka pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych – tego rodzaju okoliczność uniemożliwia przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia. Ponadto organ wskazał, że w sprawie zachodziła kolejna podstawa do odmowy przyznania świadczenia, to jest niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała - nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Okoliczność ta wynika z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności K. B. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane, w przypadku gdy niepełnosprawność nie powstała w powyższych okresach. Organ wskazał przy tym, że nie neguje sprawowania opieki przez wnioskodawczynię nad matką jednakże wskazane powyżej okoliczności musiały skutkować odmową przyznania wnioskowanego świadczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji A. M. reprezentowana przez pełnomocnika wniosła o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, to jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie ze złożonym wnioskiem. Wydanej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; - błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 14 grudnia 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wydanej decyzji Kolegium zwróciło uwagę, że niesporna jest okoliczność, iż K. B. ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (chora przewlekle, leczona z powodu nowotworu piersi, nerki oraz płuc). Kolegium wskazało także, że nie kwestionuje faktu sprawowania opieki nad matką K. B. przez córkę A. M. Odnosząc się do argumentacji zaprezentowanej przez organ pierwszej instancji i argumentacji wskazanej w odwołaniu od wydanej przez ten organ decyzji Kolegium wskazało, że nie podziela zasadności argumentacji organu pierwszej instancji dotyczącej podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na czas powstania niepełnosprawności osoby dorosłej – jakoby nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium zwróciło uwagę, że w wyroku z dnia 21 października 2014 r. wydanym w sprawie K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z uwagi na powyższe, we wskazanym powyżej zakresie, zdaniem Kolegium, przepis ten nie powinien mieć zastosowania w sprawie, albowiem Trybunał stwierdził wprost jego niekonstytucyjność. Kolegium wskazało jednak, że K. B. ma męża, który obiektywnie zdolny jest wypełnić obowiązek alimentacyjny wobec swojej niepełnosprawnej żony – pracuje on zawodowo i nie został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Z uwagi na powyższe, rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, odmawiające ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego musi być w ocenie organu odwoławczego uznane za prawidłowe. W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku A. M. reprezentowana przez pełnomocnika wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy, to jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie ze złożonym wnioskiem. Wnioskodawczyni wniosła także o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia wskazanych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego wcześniejszego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o które wnioskowała skarżąca, przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przesłanka wyłączająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określona została m.in. w ustępie 5 pkt 2 lit. a ww. artykułu, określającym, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadzała się do kwestii prawidłowej wykładni przytoczonego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i w konsekwencji do oceny, czy dopuszczalna była w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce (skarżącej). Organy orzekające przyjęły, iż skoro na małżonku osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny świadczenie pielęgnacyjne nie może przysługiwać córce, które realnie stosowną opiekę wobec osoby niepełnosprawnej (w realiach sprawy – matki) sprawuje. W ocenie organów nie było podstaw do przyznania żądanego świadczenia skarżącej albowiem wymagająca opieki matka pozostaje w związku małżeńskim, a mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wprost wynika, że w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Regulacja ta jest konsekwencją tego, że w momencie zawarcia związku małżeńskiego tworzy się szczególna relacja i więź prawna między małżonkami, która wiąże się nie tylko z uprawnieniami, ale również obowiązkami małżonków, w tym z obowiązkiem wzajemnego wsparcia i pomocy (obowiązek alimentacyjny), wyprzedzającym obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z regulacji zawartych w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 23, art. 27, art. 60, art. 130; tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), z którymi koresponduje art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Pozostawanie więc w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani Sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia. W kontrolowanej sprawie bezspornym jest, że mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz załączniku do wniosku o świadczenie (k. 11 i k. 43 akt administracyjnych) widnieje informacja, że mąż K. B. (zamieszkujący z nią wspólnie) pozostaje osobą aktywną zawodowo. Co więcej, z wyciągu z systemu EKSMOoN (k. 15 akt administracyjnych) wynika, że J. B. nie legitymuje się jakimkolwiek orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności na dzień 27 października 2020 r. J. B. (ur. 11 czerwca 1958 r.) nie jest także osobą w wieku uniemożliwiającym normalne funkcjonowanie. Odnosząc się do zarzutu skargi jakoby wykładnia celowościowa zastosowanego przez organy przepisu pozwalała na przyznanie wnioskowanego świadczenia wskazać należy, że z poglądem tym nie sposób było się zgodzić. Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela bowiem stanowisko, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. W niniejszej sprawie takie przesłanki obiektywnie nie zachodziły. Do akt nie dołączono żadnej dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia J. B. bądź wskazującej na istnienie innych przyczyn uniemożliwiających możliwość sprawowania opieki względem żony K. B. Co istotne, w aktach administracyjnych sprawy znajduje się oświadczenie J. B. w którym składający je stwierdza, że nie może się opiekować żoną z uwagi na pracę zarobkową. W tych okolicznościach nie sposób uznać, aby aktywność zawodowa J. B., była tego rodzaju przeszkodą, która uniemożliwiałaby mu sprawowanie opieki nad matką skarżącej. Praca zawodowa, co oczywiste, ogranicza możliwość świadczenia przez niego osobistej opieki nad żoną. Nie ma jednakże przeszkód, aby na przykład część środków finansowych uzyskiwanych z tej pracy przeznaczona została na pokrycie kosztów opieki nad żoną przez inną osobę. Podkreślić należy, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może bowiem przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Sąd wskazuje przy tym, że skarżąca nie przestawiła w przedmiotowej sprawie okoliczności, które można byłoby uznać za trwałe i z przyczyn niezależnych od J. B. i jego woli wyłączające możliwość sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Dokonanie wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a cyt. ustawy nie może bowiem skutkować przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny, w sytuacjach, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia) lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc np. to, że zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny. Zdaniem Sądu w sprawie nie wystąpiły żadne przesłanki uzasadniające odstąpienie od wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Żadnej takiej przesłanki nie wskazała skarżąca, która uzasadniała swoje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie okolicznością sprawowania faktycznej opieki nad osobą niepełnosprawną. Jak podkreślono powyżej, ustawodawca jednoznacznie wskazał, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku przysługuje tylko w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, względnie gdy małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Uznawszy zatem zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku. Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.