III SA/Gd 378/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 16 lutego 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 24 grudnia 2020 r. (nr [...]) o odmowie przyznania K. D. (dalej również jako "wnioskodawczyni", "strona" albo "skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad siostrą B. K. (ur. [...] r.). Stan przedmiotowej sprawy przedstawia się następująco. W dniu 26 października 2020 r. K. D. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą B. K. Do wniosku dołączono między innymi załącznik nr 1 wskazujący, że mąż B. K. jest osobą czynną zawodowo. Burmistrz Miasta [...] decyzją z dnia 24 grudnia 2020 r. (nr [...]) odmówił wnioskodawczyni przyznania żądanego świadczenia wskazując w podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia m.in. art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111.; powoływanej dalej w skrócie jako "u.ś.r."). W uzasadnieniu wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że siostra wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], w którym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 40 – roku życia a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 7 lipca 2016 r. B. K. jest mężatką. Mąż J. K. (lat 58), osoba zobowiązana względem żony do alimentacji w pierwszej kolejności, pracuje zawodowo. W trakcie jego nieobecności wszelkie czynności opiekuńcze wykonuje wnioskodawczyni. Mając na uwadze dokonane w sprawie ustalenia faktyczne organ pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni nie może uzyskać świadczenia z uwagi na zaistnienie w sprawie negatywnej przesłanki jego przyznania określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. Wskazany przepis stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organ pierwszej instancji przyjął ponadto, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane gdy niepełnoprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej nie później jednak niż do ukończenia 25 roku życia. W uzasadnieniu podkreślono, że pomimo stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b cyt. ustawy przez Trybunał Konstytucyjny (wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r.; sygn. akt K 38/13), wskazany przepis jest w dalszym ciągu wiążący. W złożonym odwołaniu K. D. podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez nieuwzględnienie przy wydawaniu decyzji skutków prawnych, jakie dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). W odwołaniu podniesiono również zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zdaniem strony celem regulacji zawartych w u.ś.r. jest przyznanie świadczenia osobie, która rzeczywiście sprawuje opiekę nad osobą bliską wymagającą stosownego wsparcia. W realiach sprawy organ pierwszej instancji odmówił świadczenia osobie, która chce i potrafi opiekować się osobą niepełnosprawną. Decyzją z dnia 16 lutego 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W podstawie prawnej własnego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało m.in. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 256) w zw. z art. 17 u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] uznało za zasadny zarzut odwołania dotyczący zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i odmowy przyznania świadczenia z uwagi na niespełnienie kryterium czasu powstania niepełnosprawności. Wskazane uchybienie nie mogło jednakże spowodować przyznania świadczenia ponieważ Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w pełni podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji o wystąpieniu w sprawie odrębnej negatywnej przesłanki przyznania świadczenia określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że mąż osoby wymagającej opieki oraz dzieci tej osoby nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie posiadają problemów zdrowotnych i są obiektywnie zdolne by wypełniać obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej żony i matki. W związku z tym K. D., siostrze osoby niepełnosprawnej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. W skardze na decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku K. D. wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji oraz o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, względnie o uchylenie wydanych decyzji i przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Decyzji Kolegium zarzucono rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, podczas gdy funkcjonalna wykładnia tych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżone orzeczenie (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W kontekście powyższego trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Wychodząc z tak zakreślonych granic kontroli Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem decyzje organów obu instancji nie zostały wydane z naruszeniem prawa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik przedmiotowej sprawy. Przedmiotem oceny Sądu K. D. uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 16 lutego 2021 r. (nr [...]) utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia 24 grudnia 2020 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad zamężną siostrą skarżącej – B. K.. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawa o świadczeniach rodzinnych zawiera w art. 17 także katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie wyłącza możliwość przyznania świadczenia nawet w przypadku ustalenia, że strona spełnia przesłanki pozytywne przyznania świadczenia, to jest rzeczywiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną i z tego powodu nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje zatem jeżeli w sprawie zostanie ustalone wystąpienie choć jednej z przedstawionych poniżej okoliczności: - osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a cyt. ustawy); - osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b cyt. ustawy); - osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy); - osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b cyt. ustawy); - na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury (art. 17 ust. 5 pkt 3 cyt. ustawy); - na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (art. 17 ust. 5 pkt 5 cyt. ustawy); - na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 17 ust. 6 cyt. ustawy). Jako przyczynę odmowy przyznania skarżącej żądanego świadczenia organy orzekające zgodnie wskazały negatywną przesłankę określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. Oceniając ten aspekt sprawy przypomnieć należy, że skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką jaką sprawuje nad niepełnosprawną siostrą, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy skarżąca i jej siostra zamieszkają oddzielnie. Skarżąca podkreślała, że jest jedyną bliską osobą, która faktycznie może zajmować się niepełnosprawną siostrą w trakcie nieobecności jej męża. Mąż siostry skarżącej nie może opiekować się żoną z uwagi na to, że pracuje na zmiany w godzinach 5.00 – 14.00 oraz 14.00 – 19.00. W czasie nieobecności męża B. K. opiekę nad siostrą sprawuje skarżąca. W ocenie organów orzekających okoliczność, że mąż B. K. jest osobą czynną zawodowo nie wyłącza zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy nie tylko dlatego, że osoba ta nie ma ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, ale dlatego - dokonując wykładni celowościowej wskazanego przepisu – że jest osobą zdrową, pełnosprawną i obiektywnie zdolną do sprawowania czynności opiekuńczych. Tego zaś, że mąż siostry skarżącej pracuje nie można traktować w kategoriach okoliczności, która obiektywnie i niezależnie od jego woli wyłącza możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Jak wskazano wyżej zgodnie z literalnym brzmieniem art 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych "świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Niesporna jest między stronami okoliczność, że J. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy w tym miejscu podkreślić, że z woli ustawodawcy, uprawnienie innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, aktualizuje się dopiero wówczas, gdy zapewnienie takiej opieki nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych przez współmałżonka. Za taką przyczynę skarżąca uznaje w istocie - jak wskazano wyżej - pozostawanie J. K. w zatrudnieniu. Podnosząc przedmiotową okoliczność skarżąca konsekwentnie wskazywała, że pozostawanie w zatrudnieniu uniemożliwia tej osobie sprawowanie opieki nad niepełnosprawną żoną. Z kolei organy orzekające wskazywały, że okoliczność ta nie wyłącza w żaden sposób zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy. Sąd orzekający przyjmuje za własny prezentowany w orzecznictwie sądowym pogląd o konieczności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy, która umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale - co warte podkreślenia - tylko wówczas, gdy współmałżonek faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad drugim małżonkiem. Taka przyczyna nie występuje jednakże w kontrolowanej sprawie. Jak ustalono w toku postępowania, wskazywaną przez skarżącą przeszkodą w sprawowaniu opieki nad siostrą skarżącej przez jej współmałżonka jest jego aktywność zawodowa. Podkreślenia wymaga, że J. K. jest osobą w wieku pełnej aktywności zawodowej. Nie legitymuje się przy tym jakimkolwiek orzeczeniem o niepełnosprawności. W tych okolicznościach nie sposób uznać, aby aktywność zawodowa szwagra skarżącej, była tego rodzaju przeszkodą, która uniemożliwiałaby mu sprawowanie opieki nad siostrą skarżącej. Praca zawodowa, co oczywiste, ogranicza możliwość świadczenia przez niego osobistej opieki nad żoną. Nie ma jednakże przeszkód, aby na przykład część środków finansowych uzyskiwanych z tej pracy przeznaczona została na pokrycie kosztów opieki nad żoną przez inną osobę, a w tym na wsparcie finansowe skarżącej. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że skarżąca nie przestawiła w przedmiotowej sprawie okoliczności, które można byłoby uznać za trwałe i z przyczyn niezależnych od J. K. i jego woli wyłączające możliwość sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną. Nawet dokonanie wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a cyt. ustawy nie może bowiem skutkować przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny, w sytuacjach, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia) lecz z różnych przyczyn odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc np. to, że zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny. Reasumując, w ocenie Sądu organy prawidłowo uznały, że w kontrolowanej sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu wyraźnego podkreślania przy tym wymaga, że w tego typu sprawach organy nie powinny poprzestawać wyłącznie na literalnym brzmieniu wskazanego przepisu, lecz dokonywać także jego wykładni celowościowej, która jednak wbrew oczekiwaniem skarżącej - z uwagi na ustalone w sprawie okoliczności faktyczne - nie mogła skutkować przyznaniem jej wnioskowanego świadczenia. Mąż siostry skarżącej jest bowiem obiektywnie zdolny do sprawowania opieki nad swoją żoną. Wykonywanie pracy zawodowej nie może być zaś w żadnym razie uznawane (nie byłoby to bowiem zgodne właśnie z celem omawianej ustawy) za przesłankę niezależnej od woli niemożności świadczenia opieki nad osobą niepełnosprawną, szczególnie, że to właśnie rezygnacja z pracy (lub niepodejmowanie pracy) jest warunkiem otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle powyższych zapatrywań, mających za przedmiot kluczową dla rozstrzygnięcia sprawy kwestię, Sąd odstąpił od szczegółowych rozważań dotyczących skutków prawnych, jakie dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych spowodowało wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Na ten aspekt sprawy zwróciły uwagę obydwa organy orzekające. Zaznaczyć jednakże należy, że wadliwy pogląd organu pierwszej instancji został zweryfikowany i należycie uzasadniony przez organ odwoławczy. Uznawszy zatem zarzuty podniesione w skardze za niezasadne, jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku. Wyrok został wydany w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.