III SA/Gd 391/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Marek Gorski, Sędzia NSA Anna Orłowska, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Kinga Czernis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2007 r. sprawy ze skargi J. G. na postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 24 lipca 2007 r. nr [...] w przedmiocie wydania zaświadczenia potwierdzającego przymusowe zatrudnienie w ramach zastępczej służby wojskowej stwierdza nieważność zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Wojskowego Komendanta Uzupełnień [...] z dnia 2 lipca 2007 r. nr [...]. Pismem z dnia 8 marca 2004 r. J. G. zwrócił się do Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z prośbą o pomoc w wydaniu zaświadczenia potwierdzającego przymusowe zatrudnienie w Batalionie Budowlanym w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej postanowieniem z dnia 28 września 2004 r. Nr [...] uchylił własne postanowienie z dnia 24 marca 2004 r. przekazujące wniosek J. G. do Centralnego Archiwum Wojskowego oraz przekazał przedmiotowy wniosek zgodnie z właściwością do Wojskowego Komendanta Uzupełnień [...]. Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] postanowieniem z dnia 8 listopada 2004 r. nr [...] utrzymał w mocy postanowienie z dnia 6 października 2004 r. Wojskowego Komendanta Uzupełnień [...], w którym odmówiono J.G. wydania zaświadczenia potwierdzającego przymusowe zatrudnienie w Batalionie Budowlanym w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej w okresie od 25 września 1958 r. do 24 września 1960 r. Wyrokiem z dnia 23 listopada 2005 r. w sprawie sygn. akt III SA/Gd 42/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie organu pierwszej instancji. Wojskowy Komendant Uzupełnień [...] postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2006 r. Nr [...] odmówił J. G. wydania zaświadczenia potwierdzającego przymusowe zatrudnienie w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej w okresie od 2 czerwca 1959 r. do 24 września 1960 r. Po rozpoznaniu zażalenia, postanowieniem z dnia 13 października 2006 r. nr [...] Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...], powołując się na treść art. 219, art. 126 w zw. z art. 151 § 1 k.p.a. utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji. Wyrokiem z dnia 7 marca 2007 r. sygn. akt III SA/Gd 695/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ odwoławczy rozpoznając wniosek skarżącego i wydając zaskarżone do sądu administracyjnego postanowienie posłużył się, jak sam wskazuje, "Wykazem Batalionów Budowlanych istniejących w latach 1949 – 1957" , "wprowadzonym w życie przez Szefa Sztabu Generalnego WP". Organ stwierdził, że jednostka wojskowa, w której odbywał służbę wojskową skarżący nie znajduje się w tym wykazie, wobec czego nie jest możliwe wydanie zaświadczenia o treści żądanej przez skarżącego. Ustawa dotyczy jednak żołnierzy zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w batalionach budowlanych w latach 1949- 1959 , a nie tylko w latach 1949- 1957. W tej sytuacji Sąd stwierdził, że wykaz batalionów budowlanych, na który powołuje się organ, nie jest pełny, a ponadto trudno uznać, by miał on charakter wiążący, bowiem ustawa nie przewiduje oparcia się o tego rodzaju kryteria oceny charakteru tychże batalionów budowlanych. Sąd zwrócił uwagę na fakt, że organ wskazał, iż także Ogólnopolski Związek Represjonowanych Politycznie Żołnierzy Batalionów Budowlanych stwierdził, że jednostka, w której skarżący odbył służbę, nie figuruje w "Wykazie". Sąd nie jest w stanie stwierdzić, czy chodzi o ten sam "wykaz", na który powołuje się organ II instancji, bowiem z pisma Związku z dnia 11 sierpnia 2006 r. wynika tylko, że wykaz batalionów budowlanych Związek otrzymał z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie. Następnie Sąd wskazał i omówił przepisy prawa , na podstawie których przysługują świadczenia pieniężne i uprawnienia żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych, oraz na podstawie których wydawane są zaświadczenia potwierdzające rodzaj i okres wykonywania przymusowego zatrudnienia w kopalniach węgla, kamieniołomach oraz zakładach pozyskiwania i wzbogacania rud uranu przez żołnierzy powołanych w okresie do dnia 31 grudnia 1959 r. do odbycia zastępczej służby wojskowej oraz przez żołnierzy z poboru 1949 r. wcielonych do ponadkontyngentowych brygad "Służba Polsce" i przymusowo zatrudnionych w kopalniach węgla i kamieniołomach, a także żołnierzy przymusowo zatrudnionych w batalionach budowlanych w latach 1949-1959. Sąd wskazał, że ustawa z dnia 2 września 1994 r. (Dz. U. z 2001 r. nr 60, poz. 622 ze zm.) o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach wydobywania rud uranu i batalionach budowlanych posługuje się szerokim pojęciem osoby uprawnionej do świadczeń: chodzi o żołnierzy zastępczej służb wojskowej przymusowo zatrudnianym m.in. w batalionach budowlanych , co stanowiło szczególny rodzaj represji z przyczyn politycznych. Następnie Sąd przedstawił zmiany w w/w ustawie dotyczące rozszerzania zakresu podmiotowego osób uprawnionych do świadczeń, stanowiska Trybunału Konstytucyjnego dotyczące niezrozumiałego zawężenia kręgu osób uprawnionych do świadczeń jak też materiały z prac Senatu RP dotyczące zmiany ustawy o świadczeniu pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej(...). Sąd zwrócił też uwagę na treść obowiązujących wcześniej aktów prawnych– ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym oraz ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym. Sąd wskazał też wyraźnie, że wywody powyższe mają na celu zwrócenie uwagi na to, że dokumenty z lat 1949- 1959 odczytywać należy w historycznym kontekście. Następnie Sąd stwierdził, że organ nie może swego rozstrzygnięcia opierać na przywołanym przez siebie "Wykazie" z uwagi choćby na jego zbyt wąski zasięg czasowy. W tej sytuacji uchylił zaskarżone postanowienie na mocy art. 145 § 1 pkt 1 c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uznając, że organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd wskazał również, że organ ponownie rozpatrujący sprawę będzie miał na względzie powyższe wywody jak również treść ustawy z dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu pieniężnym (...) oraz treść § 1 Rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 grudnia 1994 r. w sprawie organów wojskowych właściwych do wydawania zaświadczeń żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach, zakładach rud uranu i batalionach budowlanych oraz trybu postępowania przed tymi organami. Po zwrocie akt sprawy do organu odwoławczego Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] wystosował do Wojskowego Komendanta Uzupełnień [...] pismo z dnia 18 maja 2007 r., w którym stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 7 marca 2007 r. uchylił postanowienie szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 13 października 2006 r. i "przekazał sprawę organowi I – szej instancji [ WKU – [...]] do ponownego rozpatrzenia. Sąd nakazał temu organowi rozpatrzenie sprawy (...)". Wobec powyższego Komendant Wojskowej Komendy Uzupełnień [...] wydał w dniu 2 lipca 2007 r. postanowienie nr [...] o odmowie wydania skarżącemu zaświadczenia potwierdzającego przymusowe zatrudnienie w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej w okresie od 2 czerwca 1959 r. do 24 września 1960 r. , a następnie – po rozpoznaniu zażalenia – Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] postanowieniem z dnia 24 lipca 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy powyższe postanowienie. Skargę na powyższe postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 24 lipca 2007 r. nr [...] złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. G. zarzucając organom obu instancji działania nie wychodzące poza rutynę, nie zasięgnięcie opinii Wojskowego Instytutu Historycznego w Warszawie jak też opinii historyków . Stwierdził, że spełnia przesłanki określone ustawą z dnia 2 września 1994 r. do wydania zaświadczenia o wykonywaniu przez niego pracy przymusowej w ramach zastępczej służby wojskowej, a organy odmawiając mu tego potwierdzenia nie wykonały poleceń Sądu oraz ustawy , bowiem nie zwróciły się do "innych instytucji". Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd rozstrzygając sprawę w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Art. 135 cytowanej ustawy stanowi, że Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, choć nie z powodów w niej wskazanych. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 7 marca 2007 r. sygn. akt III SA/Gd 695/06 został sformułowany w sposób jednoznaczny: "uchyla zaskarżone postanowienie", które zostało określone jako "postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 13 października 2006 r. nr [...]". Także w uzasadnieniu wyroku znalazły się stwierdzenia jednoznaczne w swej treści : " organ odwoławczy rozpoznając wniosek skarżącego i wydając zaskarżone do sądu administracyjnego postanowienie posłużył się, jak sam wskazuje "Wykazem Batalionów Budowlanych(...)", " w tej sytuacji należy stwierdzić, że wykaz batalionów budowlanych , na który powołuje się organ nie jest pełny", "na który powołuje się organ II instancji", "organ nie może swego rozstrzygnięcia opierać na przywoływanym przez siebie "Wykazie", Sąd uchylił zaskarżone postanowienie (...), albowiem organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania". W sytuacji uchylenia postanowienia organu odwoławczego przez Sąd sprawa wraca do etapu postępowania zażaleniowego , nie zaś do rozpatrzenia sprawy przez organ I instancji. Użyte w końcowej części uzasadnienia wyroku sformułowanie "organ ponownie rozpatrujący sprawę" – przy jasno skonstruowanym wyroku oraz jednoznacznej treści jego uzasadnienia dotyczyło oczywiście organu odwoławczego , nie zaś organu I instancji. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2000 r., sygn. akt II SA/Gd 433/98( OSP 2001/6/84 ), iż "organ odwoławczy rozpoznający zażalenie na postanowienie odmawiające wydania zaświadczenia, bądź zaświadczenia o treści żądanej przez osobę ubiegającą się, stosuje odpowiednio, poprzez art. 144 k.p.a., przepisy rozdziału 10 z działu II kodeksu. Jest to uzasadnione również względami celowościowymi. Nie do pomyślenia bowiem jest, aby postępowanie zażaleniowe w sprawach o wydawanie zaświadczeń pozbawione było ustawowych reguł i pozostawione było dowolności". Stąd też , w ocenie Sądu, możliwe jest zarówno zastosowanie przez organ odwoławczy art. 136 k.p.a. , jak i art. 138 k.p.a. Organ odwoławczy nie rozpatrzył zażalenia skarżącego na postanowienie organu I instancji z dnia 30 sierpnia 2006 r. i nie wydał postanowienia w sposób określony w art. 138 k.p.a. Organ I instancji wydał w sprawie kolejne postanowienie z dnia 2 lipca 2007 r., czyniąc to z rażącym naruszeniem prawa( art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 126 k.p.a.). Na skutek żądania osoby ubiegającej się o zaświadczenie, jak wynika z treści art. 217 § 1 k.p.a. oraz art. 219 k.p.a., organ administracji publicznej wydaje zaświadczenie lub odmawia jego wydania. Organ I instancji rażąco naruszył prawo – przepis art. 219 k.p.a. -- wydając postanowienie z dnia 2 lipca 2007 r. rozstrzygające o tym samym żądaniu skarżącego, które zostało już rozstrzygnięte postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2007 r., a nie rozpoznano jeszcze złożonego nań przez skarżącego zażalenia. Natomiast postanowienie Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego [...] z dnia 24 lipca 2004 r. nr [...], utrzymujące w mocy wyżej opisane wadliwe postanowienie organu I instancji zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa ( art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 126 k.p.a.), bowiem organ ten utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji dotknięte wadą nieważności. Wobec powyższego Sąd mając na uwadze art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stwierdził nieważność postanowień organów obu instancji. Rzeczą organu odwoławczego będzie rozpoznanie zażalenia skarżącego na postanowienie organu I instancji z dnia 30 sierpnia 2006 r. nr [...] z uwzględnieniem wytycznych zawartych w treści uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2007 r. sygn. akt III SA/Gd 695/06. Organ odwoławczy będzie miał na uwadze, że może stosować odpowiednio, poprzez art. 144 k.p.a., przepisy rozdziału 10 z działu II kodeksu postępowania administracyjnego.