III SA/Gd 505/17

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Adam Osik po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 27 marca 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżący w skardze na opisaną wyżej decyzję, reprezentowany przez żonę E. K., wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W załączonym do skargi oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną E. K. i pełnoletnią córką E. B. Oświadczył, że jego rodzina utrzymuje się z renty skarżącego w wysokości 1040 zł oraz ze świadczenia rehabilitacyjnego wypłacanego żonie skarżącego w wysokości 1300 zł, natomiast córka skarżącego nie pracuje oraz opiekuje się skarżącym. Skarżący oświadczył, że ponosi wydatki na leki w wysokości 600 zł, opłaty za media oraz inne stałe zobowiązania w wysokości 1000 zł oraz wydatki na żywność w wysokości 740 zł. Skarżący wyjaśnił, że od 2006 r. jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji, a nadto że od 2011 r. w jego małżeństwie panuje ustrój rozdzielności majątkowej. Uzupełniając braki formalne wniosku, skarżący w formularzu urzędowym wniosku PPF podał, że jego adresem zamieszkania jest ul. O. [...] w L., zaś korespondencję należy kierować do jego małżonki E. K. na adres Ł. [...], [...] Ł. Wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym nie wskazał żadnych osób wspólnie z nim prowadzących gospodarstwo domowe. Dodał, że posiada z żoną rozdzielność majątkową, przy czym żona od 27 kwietnia 2017 r. pobiera rentę inwalidzką w związku z orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wskazał jedynie, że jest właścicielem mieszkania o pow. 53 mkw. o wartości [...] zł, które obciążone jest hipoteką przymusową do wartości [...] zł. Pozostałe rubryki odnoszące się stanu majątku skarżący zakreślił. Dodał, że odnośnie ciążącego na nim długu w wysokości [...] zł, zawarta została ugoda o przekazaniu ww. mieszkania w zamian za tenże dług. Skarżący w oświadczeniu o dochodach wskazał, że uzyskuje rentę oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 1063,59 zł netto i z dochodu tego ponosi miesięcznie koszty spłaty kredytu hipotecznego (połowa raty wynosi 307 zł), zakupu leków w wysokości 200 zł, ubezpieczenia w wysokości 50 zł, mediów w wysokości 200 zł oraz żywności, odzieży i transportu w wysokości 300 zł. Do złożonego formularza urzędowego PPF skarżący załączył wydruk potwierdzenia przelewu na jego rzecz z tytułu renty w kwocie 1063,59 zł oraz kopie dokumentacji medycznej dotyczącej jego osoby wraz z orzeczeniem o zaliczeniu go do znacznego stopnia niepełnosprawności. Ponadto przedłożył wydruk potwierdzenia przelewu raty kredytu hipotecznego w wysokości 660 zł z adnotacją własną, z której wynika, że wydatki z tego tytułu miesięcznie ponoszą w połowie skarżący i jego żona. Mając na uwadze, że oświadczenia zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające dla oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącego, w wykonaniu zarządzenia starszego referendarza sądowego z dnia 13 maja 2017 r., skarżący został wezwany – za pośrednictwem pełnomocnika - do przedłożenia w terminie 14 dni od daty doręczenia zarządzenia następujących dokumentów i oświadczeń: a) odpisów wszystkich zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego małżonki za 2016 rok bądź stosownego zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego w przedmiocie wysokości wszystkich dochodów osiągniętych w 2016 roku; b) wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę i jego małżonkę rachunków bankowych (w tym rachunków lokat terminowych oraz rachunków dewizowych), na których gromadzone są środki pieniężne, obrazujących historię (wszystkie wpłaty i wypłaty) oraz salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz udokumentować należy zobowiązania kredytowe; c) zaświadczenia bądź decyzji o wysokości rent otrzymywanych przez wnioskodawcę i jego małżonkę; d) oświadczenia w przedmiocie sprawowania opieki nad wnioskodawcą, czy wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką, która się nim opiekuje, jeśli tak w jakiej miesięcznej wysokości dochody osiąga córka i z jakiego tytułu, jeśli jest osobą bezrobotną należy przedstawić zaświadczenie potwierdzające te okoliczność; e) oświadczenia czy wnioskodawca lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym w okresie ostatnich sześciu miesięcy korzystały ze świadczeń z pomocy społecznej; jeżeli tak - stosownego zaświadczenia obrazujące rodzaj i wysokość otrzymanej pomocy wydanego przez organ gminy realizujący zadania z zakresu pomocy społecznej; f) kopii dokumentów obrazujących wysokość wszystkich ponoszonych przez wnioskodawcę i członków jego rodziny miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłaty za energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wodę, odbiór nieczystości, telefon, telewizja, internet, inne) w okresie ostatnich trzech miesięcy. Na powyższe wezwanie pełnomocnik skarżącego udzieliła odpowiedzi pismem z dnia 16 sierpnia 2017 r., do którego załączyła: - kopię zeznań podatkowych skarżącego i jego żony, z których wynikało, że w 2016 r. skarżący osiągnął dochód z tytułu renty, zaś jego żona w tym samym roku uzyskała przychód z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł oraz dochód z innych źródeł w wysokości [...] zł; - zaświadczenie z KRUS potwierdzające wysokość pobieranej przez skarżącego renty rolniczej wraz z potwierdzeniem przelewu z tego tytułu w sierpniu 2017 r.; - kopię decyzji o przyznaniu renty żonie skarżącego wskazującej kwotę świadczenia do wypłaty w wysokości 906,74 zł wraz z potwierdzeniem przelewu z tego tytułu; - oświadczenie o niekorzystaniu przez skarżącego oraz jego żonę z pomocy społecznej, nie pobieraniu zasiłków opiekuńczych ani zasiłków dla bezrobotnych; - oświadczenie o kwocie ponoszonych miesięcznie wydatków w wysokości 1.483,83 zł, w tym leki - 196,96 zł, woda – 127,44 zł, prąd – 415,13 zł, śmieci 2 osoby – 18 zł, ubezpieczenie – 110,40 zł, kredyt hipoteczny – 615,90 zł; - kopię faktury na zakup leków w zadeklarowanej ww. kwocie; - kopię rachunku za pobór wody; - wydruki potwierdzeń przelewów bankowych dokonanych przez żonę skarżącego z tytułu opłaty za prąd, wywóz odpadów, ubezpieczenie oraz spłaty kredytu hipotecznego, - kopię zestawienia transakcji na wspólnym rachunku bankowym skarżącego i jego żony w miesiącu lipcu 2017 r. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej w skrócie jako "p.p.s.a.", prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie w ww. przepisie słowa "wykazanie" oznacza, że o ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, która nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wywodzi uprawnienie do zastosowania wobec niej prawa pomocy, ciąży na stronie. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Z kolei art. 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Mając na względzie treść powołanych przepisów, w pierwszej kolejności należy wskazać, że podstawą orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy może być wyłącznie obiektywna ocena rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa, przy czym – jak wskazano – z art. 246 § 1 p.p.s.a. jednoznacznie wynika, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie żądania w tym zakresie. Jeśli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 p.p.s.a. uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Sytuacja, o jakiej mowa w ww. art. 255 p.p.s.a., wystąpiła w niniejszej sprawie, albowiem oświadczenia skarżącego zawarte w formularzu urzędowym PPF były niewystarczające i budziły wątpliwości. We wniosku skarżący nie wskazał osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe, mimo że w oświadczeniu załączonym do skargi wskazał, że gospodarstwo to tworzą wraz z nim jego żona i córka, która dodatkowo nie pracuje z uwagi na konieczność opieki nad skarżącym. Ponadto jako kwotę stałych miesięcznych wydatków skarżący wskazał kwotę 1057 zł, w tym kwotę 307 zł stanowiącą połowę raty kredytu hipotecznego, podczas gdy spłaty drugiej połowy raty dokonuje jego żona. Wnioskodawca osiąga przy tym dochód 1063 zł. Jednocześnie oświadczył, że jest właścicielem mieszkania o pow. 53 mkw., na którym została ustanowiona hipoteka przymusowa oraz że zawarta została ugoda o przekazaniu mieszkania za dług ciążący na skarżącym. Ponadto w treści wniosku skarżący podał, że zamieszkuje przy ul. O. [...] w L., zaś jako adres do korespondencji podał adres jego żony w Ł. [...]. Z tych względów niezbędne było przedstawienie dodatkowych oświadczeń i dokumentów, które pozwoliłyby usunąć powstałe wątpliwości co do sytuacji majątkowej i rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego, w szczególności odnoszących się do jego stanu rodzinnego, w tym zeznań podatkowych skarżącego i jego małżonki, okoliczności uzyskiwania przez ww. pomocy społecznej, wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, jak również udokumentowania miesięcznych wydatków skarżącego i członków jego rodziny w związku z zajmowanymi nieruchomościami, czy też dotyczących okoliczności sprawowania opieki nad skarżącym przez córkę, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z córką, ewentualnych dochodów córki lub posiadania przez nią statusu osoby bezrobotnej. Odpowiedź na wezwanie, zawarta w piśmie z dnia 16 sierpnia 2017 r., a w szczególności brak przedłożenia wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów, nie pozwala przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżący nie posiada środków pieniężnych, które mogłyby, przy wsparciu członków rodziny, posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Co więcej, wątpliwości te się pogłębiły. Po pierwsze skarżący nadal nie wyjaśnił, czy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i córką, mimo że - deklarując fakt zamieszkiwania w L. – przedłożył rachunki dotyczące utrzymania nieruchomości w Ł., wystawione na jego żonę – E. K., oraz potwierdzenia przelewów dotyczących tychże opłat z rachunku bankowego należącego do żony skarżącego, co nie wyjaśnia w sposób jednoznaczny, czy wydatki powyższe ponosi w rzeczywistości skarżący, czy też jego żona. Deklarując okoliczność wspólnego pokrywania kosztów spłaty kredytu hipotecznego, przedłożono z kolei potwierdzenie przelewu kwoty pełnej raty z rachunku żony skarżącego na ich wspólny rachunek bankowy, z którego to rachunku została dokonana spłata raty kredytu. Wskazać należy nadto, że zadeklarowane przy piśmie z dnia 16 sierpnia 2017 r., stałe wydatki skarżącego kształtują się na poziomie 1483 zł, przy czym jak to już wyżej podano, dotyczą one wspólnych wydatków skarżącego i jego żony na opłacenie rachunków za wodę, prąd, wywóz śmieci oraz spłatę rat kredytu hipotecznego dotyczących nieruchomości w Ł., a nadto ubezpieczenia ww. osób. Wśród nadesłanych dokumentów brak jest nadto jakichkolwiek informacji o wysokości kosztów utrzymania nieruchomości przy ul O. [...] w L. – stanowiącej miejsce jego zamieszkania, pomimo deklarowanej okoliczności zawarcia ugody, na mocy której mieszkanie to zostało w zamian za dług przekazane wierzycielowi skarżącego Dodatkowo, mimo pierwotnie zadeklarowanej okoliczności pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i córką skarżący konsekwentnie nie ujawnia w sposób wyczerpujący sytuacji majątkowej i dochodowej ww. osób. Tymczasem okoliczności te powinny być brane pod uwagę przy ocenie możliwości płatniczych skarżącego. W szczególności wyjaśnić należy skarżącemu, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą czy też nie wspólne gospodarstwo domowe. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, natomiast nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa ustanowiona w drodze umowy może dotyczyć kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Zatem samo tylko powołanie się we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową, jak to uczynił wnioskodawca w niniejszej sprawie, nie jest wystarczające dla pominięcia oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych żony wnioskodawcy i w konsekwencji uwzględnienia wniosku jedynie w oparciu o ocenę stanu majątkowego wnioskodawcy. Wnioskodawca nie przedstawiając zatem w sposób pełny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych członków rodziny wspólnie z nim gospodarujących, uniemożliwił dokonanie wszechstronnej oceny zasadności rozpoznawanego wniosku. Niezbędnym dla oceny możliwości płatniczych skarżącego było zatem przedłożenie wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego oraz jego małżonkę. Wezwania w tym zakresie skarżący nie wykonał. Mimo przedłożenia potwierdzeń pojedynczych przelewów w nadesłanych dokumentach zabrakło wyciągów i wykazów z rachunków bankowych zarówno prowadzonych odrębnie dla skarżącego i jego małżonkę (na które wpływają świadczenia rentowe tych osób), jak i ze wspólnego rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego, prowadzonego dla obsługi kredytu hipotecznego spłacanego przez skarżącego i jego małżonkę. Podkreślić należy, że wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych są niezbędne do dokonania wszechstronnej oceny sytuacji finansowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy, albowiem ukazują – poprzez przedstawienie przepływów pieniężnych oraz stanu sald - wysokość środków pieniężnych pozostawionych do jego i członków jego rodziny dyspozycji. Skarżący nie podał przy tym przyczyn nieprzedstawienia wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów, a w szczególności wyciągów z posiadanych rachunków bankowych własnych i jego małżonki. Przedstawienie sytuacji majątkowej i dochodowej małżonki i córki skarżącego było przy tym szczególnie istotne, albowiem jak wynika z zapisów w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej, załączonych do akt sprawy, zarówno małżonka – E. K., jak i jego córka – E. B. posiadają aktywny status indywidualnej działalności gospodarczej prowadzonej, odpowiednio przez żonę skarżącego w zakresie usług pielęgniarskich z adresem do doręczeń w Ł. [...], zaś jego córkę w zakresie ruchomych placówek gastronomicznych z adresem głównego miejsca wykonywania działalności gospodarczej w Ł. [...]. Jak przy tym wynikało z przedłożonego zeznania podatkowego małżonki skarżącego za 2016 r. osiągnęła ona w tym roku przychód z działalności gospodarczej w znacznej wysokości, tj. [...] zł. Mimo deklarowanego osiągania dochodu wyłącznie z renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy małżonka skarżącego nie wykazała, aby nie osiągała jakiegokolwiek dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, w szczególności że prowadzenia tej działalności nie zaprzestała ani nie zawiesiła. Również brak wykazania sytuacji dochodowej córki skarżącego, wobec pozostawania przez tę osobę aktywnym przedsiębiorcą, uniemożliwiło dokonanie wszechstronnej oceny możliwości płatniczych skarżącego. Z tego względu nie sposób uznać, aby skarżący wykazał swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze w sposób przekonujący i nie budzący wątpliwości. Tymczasem przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczących sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić złożonego wniosku, jako że w orzecznictwie za dominujący uznano pogląd, zgodnie z którym w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej lub podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony i jej rodziny, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 18/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.gov.pl). Skarżący został dokładnie poinformowany, jakie oświadczenia i dokumenty oraz w jakim celu ma złożyć, a mimo to, ani on, ani też reprezentująca go małżonka, nie wykonali należycie nałożonego zobowiązania. Przedstawienie przez skarżącego swojej sytuacji majątkowej w sposób niepełny oznacza, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać należy, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinna być stosowna tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, również przy wsparciu członków jego rodziny, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. Z uwagi na powyższe referendarz sądowy, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.