III SA/Gd 915/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Felicja Kajut (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Beata Kaczmar, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 marca 2018 r. sprawy ze skargi W. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 13 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 17 lipca 2017 r., nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Zaskarżoną decyzją z dnia 13 września 2017 r., sygn.. akt [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 7 lipca 2017 r. nr [...] ustalającą, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pobrane na osobę uprawnioną W. H., reprezentowanego przez M. H., za okres od 1 stycznia 2016r. do 30 czerwca 2016 r. na podstawie decyzji [...] z dnia 15 października 2015 r. zostały pobrane nienależnie i określającą wysokość nienależnie pobranego świadczenia za ww. okres na kwotę 2100 zł. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 2 pkt 7 lit a i art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Uzasadniając wydane decyzje organy wskazały, że pobierane świadczenie stało się nienależne w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego. W sprawie ustalono, że M. H. złożyła wniosek o ustalanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego we wrześniu 2015 r. Do wniosku dołączono pismo od Prezesa Sądu Okręgowego [...] z dnia 22 września 2015 r. informujące, że wnioskodawczyni podjęła czynności związane z wykonaniem tytułu wykonawczego za granicą na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 29 stycznia 2004 r., sygn. akt [...] zasądzającego na rzecz W. H. alimenty w wysokości 350 zł od ojca S. S.. Decyzją z dnia 15 października 2015 r. nr [...] Prezydent Miasta G. przyznał wnioskodawczyni świadczenie z funduszu alimentacyjnego na syna w wysokości 350 zł miesięcznie od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. M. H. złożyła następnie w dniu 21 czerwca 2016 r. w organie I instancji oświadczenie, że w dniu 13 czerwca 2016 r. otrzymała pismo z Sądu Okręgowego [...] z którego dowiedziała się o śmierci ojca jej dziecka, S. S., który zmarł w dniu 7 grudnia 2015 r. Zdaniem Kolegium, w tych okolicznościach sprawy, organ I instancji prawidłowo uznał, mając na uwadze treść art. 2 pkt 7 a ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, że w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego w dniu 7 grudnia 2015 r. - świadczenia z funduszu nie należały się od dnia 1 stycznia 2016 r. Brak podstawy prawnej do świadczenia alimentacyjnego ma bowiem charakter obiektywny, w związku z czym obowiązek alimentacyjny wygasa niezależnie od tego, czy osoba pobierająca świadczenie wie o śmierci dłużnika alimentacyjnego, czy też nie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku M. H. będąc przedstawicielem ustawowym syna W. H. wniosła o uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 13 września 2017 r., sygn. akt [...] oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W ocenie skarżącej w sprawie naruszone zostały przepisy prawa materialnego tj. art. 2 pkt 7 lit a oraz art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie błędnej wykładni nienależnie pobranych świadczeń, poprzez uznanie, że nie ma znaczenia brak świadomości skarżącej o zaistnieniu przesłanek do ustania wypłacania świadczenia. Organy naruszyły ponadto przepisy prawa procesowego tj. art. 7 i art. 77 § 1 kodeksu postepowania administracyjnego poprzez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącej. Skarżąca podkreśliła, że organy nie dostrzegają akcentowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych różnicy pomiędzy nienależnym świadczeniem, a świadczeniem nienależnie pobranym. O świadczeniu nienależnie pobranym można bowiem mówić wyłącznie wtedy, gdy w dacie otrzymania świadczenia, osoby je pobierające miały świadomość braku podstawy do ich wypłaty. Okoliczność ta powinna być ustalona w toku postępowania i znaleźć wyraz w decyzji orzekającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża więc tylko tego kto działał w złej wierze. Skarżącej nie można zaś przypisać pobierania świadczeń w złej wierze, ponieważ pobierała świadczenie nie wiedząc o śmierci zobowiązanego. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika jednocześnie dokładana data w której skarżąca powiedziała się o śmierci zobowiązanego do świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli w sprawie niniejszej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. ustalającą, że doszło do nienależnego pobrania przez W. H., reprezentowanego przez M. H., świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę prawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2017, poz. 489 ze zm. dalej zwanej "ustawą"). Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Stosownie natomiast do treści art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do jego zwrotu. W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, bowiem w dniu 7 grudnia 2015 r. zmarł dłużnik alimentacyjny i z tym dniem wygasł jego obowiązek alimentacyjny. Wskazując na treść art. 2 pkt 11 ustawy stwierdzono, że W. H. przestał być osobą uprawnioną do otrzymywania od dnia 1 stycznia 2016 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W orzecznictwie dotyczącym art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 ustawy ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia. Z treści tej regulacji prawnej wynika, że uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania pobieraniu nieprawnie świadczeń ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Powyższe przepisy w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być niewątpliwie interpretowane ściśle. Nie oznacza to jednak, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny. Wydanie zatem przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek wymienionych w przywołanym wyżej art. 2 pkt 7 ustawy. Przesłanki wskazane w przepisie art. 2 pkt 7 lit. a ustawy odwołują się zaś do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym ( por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 8 listopada 2017 r., II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, publ. jw.). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd orzekający stanął na stanowisku, że powyżej ustalony stan faktyczny nie daje podstaw do uznania, że spełnione zostały wymienione w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy przesłanki uznania pobranego przez stronę skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 stycznia 2016r. do 30 czerwca 2016 r. za świadczenie nienależne pobrane. W ww. okresie pobierania świadczenia strona skarżąca nie miała i nie mogła mieć świadomości ani żadnych podstaw do tego by uważać, że świadczenie to jej nie przysługuje. M. H. o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się w dniu 13 czerwca 2016 r. i niemal natychmiast, bo w dniu 21 czerwca 2016 r. poinformowała o tym organ pierwszej instancji. Z przyczyn obiektywnych - dłużnik był obywatelem Ukrainy, zaś w chwili śmierci zamieszkiwał na terytorium Rosji – M. H. nie mogła w dacie jego śmierci posiąść wiedzy o tym fakcie. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, nie było właściwe zastosowanie przepisu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wyłącznie w oparciu o jego wykładnię językową, która nie uwzględnia obiektywnego braku możliwości posiadania przez skarżącą jak i organy informacji o zgonie S. S.. Zakładając racjonalność ustawodawcy, przywołany przepis prawa należy wykładać tak, aby nie obciążał osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, korzystających z pomocy Państwa, odpowiedzialnością za zdarzenie, którego istnienia nie mogła ona jak i organy ujawnić w okresie pobierania świadczeń. Sąd podziela prezentowany w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 listopada 2017r., sygn. akt VIII SA/Wa 278/17 pogląd, że: " (...) skutki braku możliwości niezwłocznego ustalenia zgonu osoby zobowiązanej, nie mogą obciążać osoby uprawnionej do alimentów. Efektem takiej interpretacji prawa,(...), będzie bowiem podjęcie wobec skarżącej działań sprzecznych z zasadą pomocniczości, a w konsekwencji niweczących skutki udzielonej pomocy. Za uzasadnione należy uznać stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 48/17 (publ.: cbois), zgodnie z którym: "prawodawca ma pełne prawo określać warunki, których spełnienie jest konieczne do uznania, że konkretne świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane, jednakże nie uprawnia to do ustanawiania warunków, które są niemożliwe do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową ze środków publicznych". W niniejszej sprawie wypłata świadczeń za okres w którym S. S. już nie żył nie powinna zatem rodzić skutków wynikających z uznania otrzymanych przez stronę skarżącą świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. Sąd na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją. Z prezentowanego wyżej stanowiska wynika, że brak było podstaw do stwierdzenia, że pobrane przez skarżącą świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym. Tym samym brak było podstaw do wszczęcia i prowadzenia postępowania z urzędu. W tej sytuacji Sąd stwierdził, że istnieje wyrażona w art. 105 § 1 k.p.a. podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego jako bezprzedmiotowego.