I SA/Gl 1165/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wojciech Organiściak po rozpoznaniu w dniu 29 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od czynności cywilnoprawnych w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a 1. zwolnić skarżącego z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 900 (słownie: dziewięćset) złotych; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Podkreślił przede wszystkim, że jest osobą pozbawioną wolności, zaznaczając, iż w konsekwencji zawiesił działalność gospodarczą. Ponadto jako osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym skarżący wskazał małżonkę i trójkę dzieci, w tym studiującego syna. Referendarz sądowy, biorąc pod uwagę informację, z której wynikało, że skarżący odzyskał wolność, wezwał go do: udokumentowania wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez niego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, złożenie wyjaśnień na temat sytuacji skarżącego po opuszczeniu aresztu, w szczególności czy podjął on lub zamierza podjąć jakieś zajęcie zarobkowe, w tym zawieszoną działalność gospodarczą (zastrzeżono, że wyjaśnienia te należy wesprzeć stosowną dokumentacją źródłową, np. zaświadczeniem, iż skarżący zarejestrował się jako osoba bezrobotna, kopią zawartej przez niego umowy o pracę itp.), przedłożenie wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat (wskazano, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy), nadesłanie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2011 złożonych przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, a w przypadku, gdyby zeznania te nie były jeszcze złożone – za rok 2010, udokumentowanie okoliczności związanych z postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przeciwko skarżącemu, nadesłanie zaświadczenia wystawionego przez uczelnię potwierdzającego, że syn skarżącego jest studentem oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków związanych z utrzymaniem skarżącego i jego rodziny. Na wykonanie tego wezwania referendarz sądowy wyznaczył termin siedmiodniowy, zaznaczając, że niezastosowanie się do wezwania w tym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W terminie wyznaczonym wezwaniem skarżący przedstawił, w formie kserokopii, m.in. następujące dokumenty: zeznanie podatkowe skarżącego za 2010 r. (wykazano w nim przede wszystkim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 540.000 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 533.868,96 zł i dochód w kwocie 6.131,04 zł), wyciąg z rachunku bankowego prowadzonego w Banku A (według niego w dniu 20 stycznia bieżącego roku skarżący wypłacił wszystkie środki, tj. kwotę 8.799,95 zł), postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu znajdującej się na tym rachunku kwoty 50.000 zł na poczet grożącej skarżącemu kary grzywny, zawiadomień o zajęciu tego rachunku bankowego oraz rachunku w B S.A. w związku z egzekucją administracyjną (sumę do przekazania z rachunków bankowych określono na 114.787,91 zł), zestawienia "rozliczenia" kwot uzyskanych w toku egzekucji administracyjnej (w grudniu 2011 r. organ egzekucyjny "uzyskał" kwotę 33.029,23 zł), postanowienia z dnia 12 stycznia 2012 r. o wstrzymaniu z urzędu wykonania decyzji pierwszoinstancyjnej do wartości przedmiotu zastawu skarbowego w kwocie 28.000 zł "do momentu uprawomocnienia się orzeczenia sądu administracyjnego" w niniejszej sprawie, oświadczenia banku A S.A. z dnia 6 lutego 2012 r. o potrąceniu wierzytelności przysługującej bankowi z tytułu kredytu z wierzytelnością posiadacza rachunku (poinformowano, że wskutek potrącenia skarżący nie posiada na rachunków środków, którymi mógłby dysponować), wezwania z dnia 12 stycznia 2012 r. do zapłaty zaległości w opłatach za energię elektryczną w wysokości 136,52 zł, wypowiedzenia skarżącemu umowy kredytu z dnia 16 stycznia 2012 r. (kwotę do zapłaty do dnia 6 marca 2012 r. określono w nim na 993,30 zł) oraz wypowiedzenia skarżącemu umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych z dnia 27 grudnia 2011 r., wzywającego jednocześnie do niezwłocznego uiszczenia zaległości w kwocie 952,34 zł, Wnioskodawca oświadczył nadto, że jeszcze podczas jego pobytu w areszcie jego małżonka wyprowadziła się wraz z dziećmi do swojego rodzinnego domu. Stwierdził zarazem, iż w marcu zamierza podjąć zawieszoną działalność gospodarczą i ubiega się "o pomoc finansową u swoich znajomych w celu spłacenia długów". Postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej 900 zł, odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu tego postanowienia referendarz sądowy podkreślił przede wszystkim, że skarżący po złożeniu wniosku wypłacił ze swojego rachunku bankowego środki przekraczające kilkukrotnie wysokość wpisu od skargi, wynoszącego w sprawie 1908 zł oraz że nie wykonał w wystarczającym stopniu wezwania, m.in. w części dotyczącej rachunków bankowych. Uwzględnił jednak trudną sytuację wnioskodawcy, związaną głównie z jego zadłużeniem, uznając, iż może on obecnie uiścić kwotę stanowiącą w przybliżeniu 1/10 wspomnianych środków wypłaconych z rachunku bankowego. Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 22 lutego 2012 r., domagając się jego zmiany i zwolnienia go od wpisu w całości. Podniósł, że jedynym jego dochodem jest czynsz w wysokości 700 zł, otrzymywany tytułem najmu mieszkania oraz że środki pobrane z rachunku bankowego przeznaczył na spłatę zaległości w opłatach za paliwo gazowe, energię elektryczną, wodę i wywóz śmieci, a także – w ostatniej kolejności – "na wykupienie lekarstw na przewlekła chorobę, jaką jest [...] leczona od 2003 r., tj. 340 zł miesięcznie" oraz na zakup żywności. Dodał też, iż jego rachunki bankowe zostały "odblokowane", ponieważ "od lat nie ma na nich środków pieniężnych". Do sprzeciwu załączono kserokopie: umowy najmu lokalu mieszkalnego z dnia 7 października 2010 r. (skarżący występuje w niej jako najemca, a nie wynajmujący, czynsz z tytułu najmu ma być według umowy uiszczany przelewem), zaświadczenia z dnia 31 marca ubiegłego roku, potwierdzającego, że syn skarżącego był wówczas studentem oraz wielu różnych faktur i rachunków, m.in. za energię elektryczną na kwotę 899,67 zł, za dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków na kwotę 1.588,76 zł, za paliwo gazowe na kwotę 4.100 zł (według dołączonego do faktury potwierdzenia przelewu kwotę tę uiszczono za pośrednictwem należącego do skarżącego rachunku bankowego prowadzonego w C Banku), w tym biletów kolejowych i autobusowych na przejazd do miasta, w którym studiuje syn skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie odnotowania wymaga, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw stanowi więc środek zaskarżenia, którego wniesienie, inaczej niż jest to np. w przypadku zażalenia, nie inicjuje kontroli objętego nim postanowienia i nie może tym samym doprowadzić do zmiany rozstrzygnięcia referendarza sądowego, jak domagał się tego skarżący. Przystępując zatem do rozpoznania wniosku, stwierdzić trzeba, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym – czyli w myśl art. 245 § 2 tej ustawy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Brzmienie przywołanego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy (tak postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08, LEX nr 479084). W efekcie to strona powinna podejmować czynności, które przekonałyby Sąd co do zasadności przyznania prawa pomocy, gdyż Sąd nie jest ani zobowiązany, ani uprawniony do prowadzenia dochodzeń w rozpatrywanym zakresie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2008 r., sygn. akt I FZ 394/08, LEX nr 565703). Musi ona zatem przekonać Sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, a w gestii Sądu pozostaje wyłącznie ocena przedstawionych okoliczności (tak postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt I FZ 402/10, LEX nr 740847). Minimum staranności procesowej, jakiej można w rozpatrywanej materii wymagać od wnioskodawcy, sprowadza się przy tym do dołożenia wszelkich starań celem dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. W ocenie Sądu skarżący takiej staranności nie zachował, gdyż nie wykonał wspomnianego wezwania w taki sposób, który pozwoliłby na wolną od wątpliwości ocenę jego najogólniej rozumianej sytuacji materialnej. Uwaga ta odnosi się głównie do tej części wezwania, która dotyczy rachunków bankowych. Referendarz sądowy zażądał przecież nadesłania bądź wyciągów z wszystkich tych rachunków, obrazujących wszelkie operacje dokonane w ich ramach, bądź precyzyjnie określonych dokumentów mogących potwierdzić, iż rachunki te zostały zajęte lub zlikwidowane. Tymczasem skarżący przedłożył w istocie wyciąg z jednego z tych rachunków, prowadzonego w banku Aoraz zawiadomienia o zajęciu tego rachunku i rachunku w banku B, które są jednak nieaktualne, skoro sam skarżący przyznał w sprzeciwie, iż zostały one "odblokowane" ze względu na brak środków. To ostatnie oświadczenie można uznać za udowodnione jednak tylko w przypadku rachunku prowadzonego w banku A, gdyż jego stan wynika z pisma tego banku, informującego o potrąceniu należności oraz z postanowienia o zabezpieczeniu środków na rachunku w toku postępowania karnego. Ponadto potwierdzenie przelewu dostarczone na etapie sprzeciwu dowodzi, że skarżący ma jeszcze jeden rachunek bankowy, o którym wcześniej nie wspomniał, tj. rachunek w C Banku. Skądinąd potwierdzenie to dotyczy spłaty najpoważniejszej zaległości spośród tych, która według wyjaśnień wnioskodawcy miały być uregulowane z kwoty wypłaconej z rachunku w banku A. Podważa to w znacznym stopniu wiarygodność tych wyjaśnień. Brak wyciągów z rachunków bankowych uniemożliwia poczynienie ustaleń niezbędnych z punktu widzenia przesłanek prawa pomocy, tj. odnoszących się do wydatków i dochodów skarżącego. Odnotować wypada np., że czynsz za najem lokalu, zgodnie z umową przedstawioną na etapie sprzeciwu, miał być uiszczony właśnie przelewem. W tym kontekście wytknąć należy skarżącemu, że również o dochodach otrzymywanych tytułem najmu lokalu mowa jest dopiero w sprzeciwie, tzn. że zostały one przemilczane we wniosku. Zresztą umowa, która ma te dochody dokumentować, pozostaje w sprzeczności z jego oświadczeniami, gdyż to on występuje w niej jako najemca, a nie wynajmujący – stanowi ona więc dowód nie dochodów uzyskiwanych z najmu lokalu, lecz ponoszonych z tego powodu kosztów. Podobne zastrzeżenia budzą wyjaśnienia skarżącego na temat jego sytuacji rodzinnej. Z jednej strony, ustosunkowując się do wezwania do wykazania dochodów osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym, wymienionych przecież we wniosku, utrzymuje on mianowicie, że żona wraz dziećmi zamieszkuje osobno, z drugiej do sprzeciwu dołączył szereg rachunków potwierdzających wydatki ponoszone przez syna. Dotychczasowe spostrzeżenia prowadzą do wniosku, że skarżący prezentuje fakty nierzetelnie, przedkładając dokumentację wybiórczo i zmieniając wersje swych oświadczeń w taki sposób, który nie pozwala na całościowe ustalenie stanu rzeczy, lecz ma na celu jedynie ukazanie tych jego aspektów, które przemawiają za uwzględnieniem wniosku. Okoliczność ta uzasadnia w zasadzie oddalenie tego wniosku w całości. Sąd, nie chcąc jednak – pomimo braku zakazu reformationis in peius w postępowaniu wszczętym wskutek sprzeciwu – pogarszać sytuacji wnioskodawcy, powtórzył rozstrzygnięcie podjęte postanowieniem referendarza sądowego, które utraciło moc w następstwie sprzeciwu. Uznał zresztą, że racje przywołane przez referendarza sądowego istotnie pozwalają na przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w części, co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wchodzi w rachubę wtedy, gdy strona nie może ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego. Skarżący bowiem rzeczywiście po okresie pozbawienia wolności musiał spłacić znaczne zadłużenie, a obecnie stara się na nowo podjąć działalność gospodarczą. W konsekwencji można przyjąć, że bez uszczerbku utrzymania koniecznego może on ponieść tylko część tych kosztów, o której mowa w sentencji, stanowiącej w przybliżeniu równowartość połowy wpisu od skargi oraz 1/10 kwoty wypłaconej przez skarżącego w styczniu z rachunku bankowego w banku A. W ocenie Sądu specyfika sytuacji skarżącego uzasadnia również dokonany przez Sąd wybór formy częściowego prawa pomocy spośród jego postaci wymienionych w art. 245 § 3 P.p.s.a., tj. jego ograniczenie do częściowego zwolnienia od kosztów sądowych polegającego na zwolnieniu wyłącznie od wpisu od skargi we wskazanej części. Sytuacja ta wskutek uruchomienia działalności gospodarczej może wszak wkrótce ulec zmianie, wobec czego powyższe ustalenia stracą aktualność w momencie, kiedy ewentualnie powstanie konieczność uiszczenia innej opłaty sądowej na dalszym etapie postępowania. Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe spostrzeżenia, Sąd, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.