I SA/Gl 127/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Eugeniusz Christ, po rozpoznaniu w dniu 5 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu H. Z. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 lipca 2016 r. sprawy ze skargi H. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2011 r. p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 19 lipca 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił przyznania H. Z. (dalej jako "skarżący") prawa pomocy. Przedstawiając stan sprawy, referendarz sądowy wskazał, że skarżący, którego poprzedni wniosek o przyznanie prawa pomocy został pozostawiony bez rozpoznania, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi wniósł o przyznanie mu tego prawa w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym urzędowym formularzu oświadczył, że uzyskuje rentę w wysokości 2.076 zł i pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, otrzymującą emeryturę w wysokości 1.300 zł, choć faktycznie wskutek potrąceń do ich dyspozycji pozostaje kwota ok. 2.500 zł. Jednocześnie wskazał, że zamieszkuje wraz z żoną w domu syna, albowiem nie posiadają oni żadnego majątku. Zwrócił również uwagę na swój stan zdrowia, który wymaga kosztownego leczenia i oświadczył, że miesięczne wydatki stałe wynoszą 3.105 zł miesięcznie i opłacane są dzięki pomocy najbliższej rodziny. W zakresie majątku we wniosku wskazano nieruchomość będącą adresem zamieszkania skarżącego, będącą przedmiotem postępowania w sprawie z powództwa o jej wykup przez gminę na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Ponadto skarżący z własnej inicjatywy przedstawił kserokopie m.in. obszernej dokumentacji medycznej, faktury i rachunki wystawione na jego nazwisko dotyczące dwóch nieruchomości, na nazwisko żony (dotyczące kolejnej nieruchomości), decyzji z dnia [...] odmawiającej skarżącemu określenia środowiskowych uwarunkowań dla realizacji inwestycji w postaci stacji demontażu pojazdów na pierwszej z tych nieruchomości oraz operatu szacunkowego z dnia 23 czerwca 2014 r. określającego wartość tej nieruchomości wraz z aneksem na kwotę 3.136.900 zł. Pismem doręczonym w dniu 28 czerwca 2016 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia, w terminie 7 dni, danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne i osobiste łączą te osoby ze skarżącym, dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym w okresie ostatnich sześciu miesięcy, w szczególności kopii decyzji przyznającej lub - jeżeli została wydana - waloryzującej rentę otrzymywaną przez skarżącego i ostatniej decyzji o waloryzacji emerytury jego małżonki oraz kopii potwierdzenia wypłaty tych świadczeń za ostatni miesiąc, kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym za rok 2015, wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, dokumentów dotyczących działalność gospodarczej prowadzonej przez skarżącego (sprecyzowano, że jeżeli działalność ta nie została zawieszona lub zlikwidowana, należy przedstawić kopie: raportów kasowych za ostatnie trzy miesiące oraz deklaracji na podatek od towarów i usług i ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za ostatnie sześć miesięcy, w pełnej wersji, a także ewidencji środków trwałych), dokumentów odnoszących się do nieruchomości wymienionych na przedłożonych już fakturach i rachunkach, a nadto kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną, tj. z okresu ostatnich trzech miesięcy, wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w tym kosztów leczenia, szczególnie zakupu leków, oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący dostarczył: kserokopie rachunków i faktur dotyczących wskazanych powyżej trzech nieruchomości oraz dotyczących ich wydruki z elektronicznego systemu ksiąg wieczystych, z których wynika, że nieruchomość położona w innej miejscowości niż dwie pozostałe należy do syna skarżącego, choć skarżącemu na podstawie umowy darowizny z dnia 9 stycznia 2014 r. przysługuje w stosunku do tej nieruchomości służebność mieszkania. Z kolei właścicielem drugiej nieruchomości, co do której rachunki skarżący przedstawił, innej niż ta wskazana jako miejsce zamieszkania skarżącego, jest nieznana osoba trzecia. Ponadto złożył kserokopie własnych zeznań podatkowych za 2015 r., z których wynika, iż poza przychodami z emerytury skarżący osiągnął przychód z działalności gospodarczej w kwocie 28.145 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 60.977 zł, i stratę w kwocie 32.832 zł. Ponadto na jednej z deklaracji podano jeszcze jeden adres zamieszkania skarżącego w innym województwie. W złożonych deklaracjach dla podatku od towarów i usług za miesiące od marca do maja bieżącego roku wykazano podstawy opodatkowania w kwotach kolejno: 839 zł, 132 zł i 1036 zł. Skarżący złożył do akt również decyzję o waloryzacji renty i pismo informujące o potrąceniach pomniejszających to świadczenie w związku z egzekucją komorniczą (w tym ostatnim piśmie znów widnieje adres zamieszkania skarżącego w innym województwie), dwie decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach, tj. poprzedzającej opisaną decyzję z dnia [...] i decyzję z dnia [...] dotyczącej realizacji na nieruchomości wskazanej jako miejsce zamieszkania skarżącego przedsięwzięcia w postaci instalacji do produkcji węgla, sadzy technologicznej i płynów pirolitycznych (wniosek o wydanie tej decyzji skarżący jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą złożył dnia 16 października 2013 r., powodem odmowy ponownie była niezgodność zamierzenia z planem miejscowym przyjętym uchwałą z dnia 22 czerwca 2006 r.), opinię psychiatryczną sporządzoną dla potrzeb postępowania karnego, a także roczne obliczenie podatku żony skarżącego przez organ rentowy. Ponadto wnioskodawca przedłożył oświadczenie na temat zameldowania i powtórzył, że wraz z żoną zamieszkuje w domu syna. Wyjaśnił też, iż nie ma z żoną rachunków bankowych, a jego działalność gospodarcza ogranicza się do utrzymywania majątku niegdyś wykorzystywanego do tego celu. W uzasadnieniu wskazanego na wstępie postanowienia referendarz sądowy przytoczył treść art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") i stwierdził, że to na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym ciąży obowiązek udowodnienia (czy to z własnej inicjatywy, czy też na wezwanie sądu), że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. Wnioskodawca musi zatem okoliczność tę udowodnić, przedstawiając bądź to z własnej inicjatywy, bądź na wezwanie sądu stosowną dokumentację źródłową, która powinna umożliwić ustalenie sytuacji majątkowej i osobistej wnioskodawcy w sposób pozbawiony wątpliwości. Tymczasem, w ocenie referendarza, skarżący wykonał skierowane do niego wezwanie w sposób wybiórczy, koncentrując się jedynie na udowodnieniu tych okoliczności, które mogłyby przemawiać na rzecz jego wniosku, jak zwłaszcza poważny stan jego zdrowia. W konsekwencji pominął szereg dokumentów objętych wezwaniem, które miały umożliwić ustalenie jego sytuacji w sposób całościowy i pozbawiony istotnych wątpliwości. Referendarz wskazał, że ustosunkowując się do wezwania do nadesłania zaświadczenia określającego miejsce jego zameldowania oraz wszystkie osoby zameldowane wraz z nim skarżący poprzestał na oświadczeniach, wskazując, że zamieszkuje wraz z żoną pod adresem innym niż podany w sprawie jako miejsce zamieszkania, stanowiący siedzibę jego przedsiębiorstwa, w domu należącym do jego syna. Niemniej dostarczył także rachunki dotyczące innej jeszcze nieruchomości, co do której dowiódł, iż jest ona własnością osoby trzeciej, nie wyjaśniając jednak, dlaczego ponosi wydatki związane z tą nieruchomością - trudno więc uznać, że udokumentował przez to koszty własnego gospodarstwa domowego. Referendarz sądowy wskazał również, że w niektórych dokumentach źródłowych, m.in. piśmie organu rentowego w kwestii potrąceń komorniczych, widnieje kolejny jego adres zamieszkania, położony w innym województwie. Tym samym, zdaniem referendarza, nie było możliwe stwierdzenie, gdzie w rzeczywistości zlokalizowane jest gospodarstwo domowe skarżącego, a zwłaszcza, jakie dokładnie osoby do tego gospodarstwa się zaliczają i w jakich relacjach ze skarżącym pozostają. Referendarz podkreślił przy tym, że w świetle wydruku z elektronicznego systemu ksiąg wieczystych nieruchomość, w której skarżący obecnie zamieszkuje, stanowiła przedmiot jego darowizny dokonanej dnia 9 stycznia 2014 r. na rzecz syna, a tym samym stosownie do art. 897 z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.) fakt ten nakłada na tego ostatniego obowiązki wykraczające poza powinności alimentacyjne. Powyższe, w ocenie referendarza, uzasadnia pogląd, że nie wykonano wezwania do udokumentowania dochodów skarżącego i wszystkich osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym. Referendarz sądowy zaakcentował przy tym, że w wezwaniu wprost była mowa nie tylko o decyzjach w sprawie renty wnioskodawcy i emerytury jego małżonki, ale także o potwierdzeniach wypłaty tych świadczeń za ostatni miesiąc, zaś brak tych dokumentów nie pozwala wykluczyć, że wypłata ta następuje przelewem na rachunek bankowy. Z tego względu oświadczenie skarżącego - złożone w odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych należących do niego i osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym - że takich rachunków nie posiada, również może, w ocenie referendarza, budzić wątpliwości. Ponadto wnioskodawca przemilczał fakt, że nadal prowadzi działalność gospodarczą. Bezsprzecznie nie uniemożliwiają mu tego postanowienia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego przyjętego w 2006 r., natomiast skarżący jeszcze w 2012 r. i 2013 r. występował jako przedsiębiorca o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach inwestycji w postaci stacji demontażu pojazdów. Co więcej, domagał się tego w związku z planowanymi inwestycjami, mającymi zasadniczo rozszerzyć rozmiary jego działalności. Innymi słowy, plan miejscowy uniemożliwił skarżącemu rozwój działalności gospodarczej, a nie jej prowadzenie. Z tego powodu referendarz sądowy wytknął, że zignorowano jednoznaczne wezwanie do przedłożenia dokumentacji księgowej i rachunkowej, pozwalającej zbadać wynik finansowy działalności gospodarczej i zweryfikować oświadczenia złożone w tej materii. Niewystarczające dla tego celu są dane, jakie wynikają z zeznań podatkowych, choć wykazano w nich stratę i niższy niż we wcześniejszych latach przychód w podatku dochodowym oraz niskie podstawy opodatkowania podatkiem od towarów i usług. Jednak operat szacunkowy potwierdza, że na nieruchomości stanowiącej siedzibę przedsiębiorstwa skarżącego posadowiona jest infrastruktura znacznej wartości stwarzająca możliwości zarobkowe, w tym inne niż osobiste działania skarżącego, które w jego stanie zdrowia mogą być co najmniej utrudnione. Pismem z dnia 17 sierpnia 2016 r. skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia wskazując, że brak zwolnienia od kosztów skutkować będzie ograniczeniem prawa do sądu zagwarantowanego w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a także nierównym traktowaniem stron w postępowaniu sądowym, albowiem strona przeciwna z mocy prawa zwolniona jest z kosztów sądowych mimo, że to zaskarżona decyzja jest przedmiotem niniejszego postępowania, a nie jej wartość. Wskazał również, że w odpowiedzi na skierowane do niego wezwanie przedłożył obszerne wyjaśnienia dotyczące jego sytuacji materialnej. Jednocześnie oświadczył, że wraz z żoną nie posiadają rachunków bankowych i dlatego ich nie przedłożył. Inny adres zamieszkania wskazany w zeznaniu rocznym wynikał z konieczności pomocy osób trzecich z uwagi na jego stan zdrowia, a aktualnym adresem zamieszkania jest ten w R.. Zarzucił, że w zaskarżonym postanowieniu doszło do nadinterpretacji prawa i faktów, co winno skutkować uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przyznaniem mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że w niniejszej sprawie zastosowanie znajduje art. 260 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako p.p.s.a., w brzmieniu nadanym art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658) mającym zastosowanie do spraw wszczętych po 15 sierpnia 2015 r. Z akt sprawy wynika, że skarga w niniejszej sprawie została nadana w dniu 17 grudnia 2015 r. w placówce operatora wyznaczonego. Tym samym zastosowanie ma przepis art. 260 p.p.s.a. w nowym brzmieniu. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Jednocześnie zgodnie z §2 ww. przepisu wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1. w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2. w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tak ukształtowana treść przepisu, w szczególności użycie sformułowania "gdy wykaże", wyraźnie przesądza, że to na stronie spoczywa obowiązek przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji wymagającej przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym lub całkowitym. Jednocześnie ocena przez Sąd dokonywana jest w oparciu o złożone przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy oświadczenie na urzędowym formularzu "PPF" uzupełnione ewentualnie w trybie art. 255 p.p.s.a. Nieprawidłowe wypełnienie ww. formularza lub nieuzupełnienie na żądanie sądu wniosku stoi na przeszkodzie przyznaniu prawa pomocy, albowiem Sąd nie jest w stanie ocenić sytuacji skarżącego. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie co wynika wprost z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Wydający je referendarz sądowy wyraźnie wskazał, że skarżący nie przedstawił wszystkich dokumentów wymienionych w skierowanym do niego wezwaniu koncentrując się jedynie na wykazaniu swoich problemów zdrowotnych. Prawidłowo referendarz sądowy zwrócił uwagę, że skarżący nie przedstawił ani wyciągów z rachunków bankowych, ani dokumentacji w postaci ksiąg podatkowych prowadzonej przez niego działalności. Tymczasem z nadesłanych przez skarżącego dokumentów wynika bezsprzecznie, że pomimo stanu zdrowia skarżącego, działalność ta jest nadal prowadzona. Do akt sprawy złożono bowiem: zeznanie PIT 36L o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 (tj. w roku w którym doszło do pogorszenia stanu zdrowia skarżącego), PIT 36L za 2015 r. oraz deklaracje dla podatku od towarów i usług za okres od marca do maja 2016 r. (wskazujące nieznaczne kwoty) jednakże potwierdzające dalsze prowadzenie działalności gospodarczej zarejestrowanej na nazwisko skarżącego. Ponadto sam skarżący w piśmie z dnia 4 lipca 2016 r. wskazał, że "jedynie obroty dotyczące działalności gospodarczej wynikają z zawartych umów spowodowanych koniecznością utrzymania nieruchomości położonej w R. (...)" (k. 290). Brak zatem dokumentacji dotyczącej tej działalności wskazanej w wezwaniu czyni niemożliwym dokonanie faktycznej i pozbawionej wątpliwości oceny sytuacji materialnej skarżącego. Jednocześnie z przedstawionych przez skarżącego rachunków wynika, że skarżący pomimo podkreślanej przez niego trudnej sytuacji materialnej jest w stanie dokonać płatności podatku od nieruchomości na 2016 r. w imieniu P. Z. (k. 340). Skarżący nie wyjaśnił ponadto podstaw regulowania przez niego rachunków dotyczących gazu wystawionych na adres w Ś.. Jego tłumaczenie zawarte w sprzeciwie o czasowym zamieszkiwaniu w innym miejscu pozostaje w sprzeczności z tymi rachunkami, albowiem są one wystawione z terminem płatności luty, kwiecień i czerwiec 2016 r. (k. 358-359). Analogiczna sytuacja dotyczy rachunków za wodę!, ścieki wystawionych na małżonkę skarżącego zapłaconych w miesiącach styczeń-czerwiec 2016 r. (k. 361-363) oraz za gospodarowanie odpadami (k. 360). Powyższe uzasadnia wątpliwości referendarza sądowego co do miejsca zamieszkania skarżącego, a także co istotne osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Słusznie przy tym zauważył referendarz sądowy, że dokonana przez skarżącego darowizna z dnia 9 stycznia 2014 r. nieruchomości na rzecz syna, stosownie do art. 897 z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.) nakłada na tego ostatniego obowiązki wykraczające poza powinności alimentacyjne. Odnosząc się do oświadczenia skarżącego, iż on i jego małżonka nie posiadają rachunków bankowych należy wskazać, że brak przedstawienia potwierdzeń odbioru przez niego renty, a w przypadku małżonki emerytury, czyni te oświadczenie wątpliwe, zwłaszcza w kontekście prowadzonej przez niego działalności. Konkludując należy stwierdzić, iż udzielenie informacji o stanie rodzinnym, dochodach i jest niezbędne dla oceny zasadności wniosku, a zatem dotyczy również dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych dochodów z działalności gospodarczej. Wymóg udzielenia takich informacji wynika także z art. 252 p.p.s.a., zgodnie z którym oświadczenie strony powinno zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. Tym samym brak możliwości weryfikacji rzeczywistej sytuacji skarżącego uniemożliwił zaterm przyznanie skarżącej prawa pomocy przez referendarza sądowego, a wydane przez niego postanowienie jest w pełni prawidłowe. Odnosząc się do zarzutu ograniczenia prawa do sądu w przypadku odmowy zwolnienia od kosztów należy wskazać, że prawo to nie ma charakteru bezwzględnego. Instytucja prawa pomocy jest jedną z form realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego (art. 199 P.p.s.a.). Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Generalną zasadą postępowania sądowego jest więc ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu, stąd każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach nawet przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980 Lex 8257). Przyznanie przez sąd prawa pomocy winno mieć zatem charakter wyjątkowy. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11, publ. CBOSA). Instytucja prawa pomocy jako jeden z elementów prawa do sądu służy wszak wówczas tylko, gdy wystąpi realna potrzeba ochrony naruszonego interesu strony. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie jest równoznaczny z przyznaniem stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. W związku z powyższym na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.