I SA/Gl 1492/15

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi B. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W reakcji na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 185 zł, B. R., akcentując, że nie jest w stanie ponieść kosztów, wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartym na urzędowym formularzu z dnia 4 lutego 2016 r., skarżący zeznał, że wspólne gospodarstwo domowego prowadzi wraz żoną. W rubryce "majątek" skarżący odnotował dwie pozycje: "mieszkanie ok. 50 m2 po zmarłej teściowej, brak wyceny" oraz "nieruchomość rolna ok. 5 H. Spadek niepodzielony". Skarżący oświadczył przy tym, że nie pobiera żadnych pożytków. Jedynym źródłem dochodu jest świadczenie emerytalne żony w kwocie 550 zł netto. Końcowo skarżący podniósł, że do stałych wydatków należy zaliczyć koszty zużycia gazu (około 50 zł/3 miesiące) i energii elektrycznej (około 100 zł/1 miesiąc). Inne opłaty stanowią kwotę około 100 zł. Skarżący zeznał nadto, że otrzymał odszkodowanie ale zgodnie z przepisami nie stanowi ono dochodu. W wyniku analizy treści ww. oświadczenia, pismem z dnia 12 lutego 2016 r., referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie tytułu prawnego na podstawie, którego skarżący korzysta z nieruchomości położonej w C. przy ul. [...]; 2) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunków, faktur za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon, opłata z tytułu gospodarowania odpadami; dowody potwierdzające wydatki z tytułu np. lekarstw, kredytów itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało także wyjaśnić kto i w jakiej wysokości ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. kosztów; wykonując ten punkt wezwania należało wykazać w jaki sposób dokonuje się zapłaty ww. opłat (przelew bankowy, wpłaty w urzędzie pocztowym, inne); 3) udokumentowanie wydatków ponoszonych z tytułu posiadania udziałów w gospodarstwie rolnym i w lesie położonych we wsi B.; 4) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby zameldowane/zamieszkałe w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich czterech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; 5) udokumentowanie wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym – należało w tym celu nadesłać kopie ostatnich decyzji o waloryzacji emerytury żony skarżącego, a także kopie potwierdzeń wypłaty tych świadczenia za ostatni miesiąc albo zaświadczenie organu rentowego o ich wysokości do wypłaty w okresie ostatniego półrocza za poszczególne miesiące, wskazujące też formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy), jak również zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 6) dostarczenie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego, jego małżonkę i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym za rok 2015, a jeżeli zeznania te nie zostały jeszcze złożone przez ostatnio wspomniane osoby – za rok 2014; 7) nadesłanie zaświadczenia właściwego urzędu pracy potwierdzającego status skarżącego jako osoby bezrobotnej; 8) udokumentowanie oświadczenia: "otrzymałem odszkodowanie i zadość". W ww. wezwaniu pouczono wnioskodawcę, że niezastosowanie do jego treści w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Dodatkowo zwrócono uwagę, że ilekroć w wezwaniu referendarza sądowego jest mowa o osobach zameldowanych/zamieszkałych ze skarżącym w gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć te wszystkie osoby, które współkształtują jego sytuację materialną np. poprzez partycypację w kosztach utrzymania wspólnie zajmowanej nieruchomości. W piśmie procesowym z dnia 25 lutego 2016 r. skarżący wyjaśnił, że wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych w wysokości 185 zł na urzędowym formularzu, który wypełnił zgodnie ze stanem faktycznym. W dalszej kolejności, nawiązując do orzecznictwa sądów powszechnych, Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, podkreślił, że strona, wnioskując o prawo pomocy, składa oświadczenie, a nie zaświadczenie. W sytuacji natomiast, gdy Sąd uważa, iż oświadczenie jest nieprawdziwe, to powinien zawiadomić o tym fakcie właściwe organy ścigania. W dalszej kolejności skarżący odniósł się do poszczególnych punktów wezwania referendarza sądowego. Odnośnie pkt 1 wskazał, że stan prawny lokalu jest nieuregulowany. Co do wydatków ponoszonych z tytułu utrzymania gospodarstwa domowego, odnotował, że za butlę z gazem płaci gotówką, więc nie może przedstawić żadnego dokumentu. Skarżący nie ponosi żadnych wydatków związanych z posiadaną nieruchomością gruntową. Zeznał dalej, że nie posiada oszczędności, a tym samym lokat bankowych. Końcowo skarżący wyraził oburzenie tym, że Sąd zmusza go do udokumentowania odszkodowania, które otrzymał, skoro nie ma obowiązku jego przedstawienia w zeznaniu podatkowym. Odnośnie zaś wezwania do złożenia dokumentu potwierdzającego jego status jako osoby bezrobotnej, skarżący nawiązał do sprawy sądowoadministracyjnej o sygn. akt IV SA/Gl 1033/06. Ostatecznie skarżący nie nadesłał jakichkolwiek dokumentów źródłowych. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie. Jego rozstrzygnięcie sprowadziło się do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Stosownie bowiem do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 cyt. ustawy) – uzależnione jest od wykazania przez nią, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777). Ze spostrzeżeń tych wynika, że minimum staranności, jaką powinna się wykazać osoba wnosząca o przyznanie prawa pomocy, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania referendarza sądowego zawierającego wytyczne co do katalogu dokumentów źródłowych. Przenosząc przybliżone wyżej stanowisko Sądu kasacyjnego na grunt tej sprawy należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku można zastosować wyjątek od powszechnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, którym niewątpliwie jest przyznanie prawa pomocy. W punkcie wyjścia rozważań podjętych w toku rozpoznaniu niniejszego wniosku należało – w ślad za postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie II FZ 910/14 - zwrócić uwagę skarżącego, że przyznanie stronie prawa pomocy stanowi swoistą formę dofinansowania z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z art. 243 P.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami niewykazania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. (publ.: LEX orzeczenia nr 1481719). Z tych też powodów złożenie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach ze świadomością odpowiedzialności karnej płynącej z art. 233 § 1 Kodeksu karnego nie oznacza samo przez się, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zostanie automatycznie uwzględniony. Mylnie także założył skarżący, że jakoby referendarz sądowy a priori uznał, iż oświadczenie wnioskodawcy jest w tym przypadku "nieprawdziwe". Wezwanie w trybie art. 255 P.p.s.a., czyli zobowiązanie wnioskodawcy do złożenia dodatkowych wyjaśnień lub nadesłanie dokumentów źródłowych, jest bowiem - co do zasady - wynikiem przyjęcia, że oświadczenie wnioskodawcy nie wystarcza do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Nie jest możliwe (jak to zdaje się wyobraża sobie skarżący), aby przed konfrontacją oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu z dokumentacją źródłową, przyjąć, iż oświadczenie to jest nieprawdziwe. Tym samym referendarz sądowy, ani Sąd nie mają – na tym etapie niniejszego wpadkowego postępowania – podstaw faktycznych do wystąpienia do właściwych organów ścigania. Zastosowanie w niniejszym przypadku dodatkowego wezwania wnioskodawcy w trybie art. 255 P.p.s.a. było konieczne albowiem oświadczenie wzbudziło wątpliwości, a przy tym było niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego skarżącego. Trzeba podkreślić, że skarżący nie zdeklarował w druku PPF żadnych zasobów, w tym oszczędności, po czym w tym samym formularzu stwierdził, że otrzymał "odszkodowanie i zadość", przy czym – jak podkreślił – nie jest to jego dochód, ani świadczenie. Trzeba w tym miejscu zwrócić uwagę skarżącego, że w kontekście niniejszego wpadkowego postępowania, bez znaczenia jest kwalifikacja posiadanych przez niego środków przez pryzmat całego wachlarzu źródeł przychodów. Istotne z omawianego punktu widzenia jest bowiem to, czy posiada on jakieś zasoby, w tym pieniężne, czy nie, i czy mogą one być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania skarżącego i jego rodziny (patrz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Co więcej, w druku PPF skarżący w rubryce "majątek" odnotował dwie pozycje będące nieruchomościami, wspominając jedynie o opłatach z tytułu zużycia energii elektrycznej i gazu, nie precyzując przy tym, co kryje się pod pojęciem "inne opłaty". Nie udokumentowano tym samym pełnych wydatków związanych m.in. z posiadanym udziałem w gospodarstwie rolnym i w lesie, a do ponoszenia których skarżący jest zobowiązany z tytułu udziału w prawie własności np. podatek o nieruchomości, łączne zobowiązanie pieniężne. Do mankamentów dowodowych wniosku należy również brak jakiekolwiek informacji o rachunkach bankowych skarżącego, w tym o nr [...], który ujawniono w toku postępowania administracyjnego. Skarżący, pomimo wezwania w tym zakresie, ani nie nadesłał wyciągów z tego konta, ani dokumentów potwierdzających jego ewentualne zamknięcie. W konsekwencji wspomnianych mankamentów wniosku nie jest możliwe zbilansowanie gospodarstwa domowego skarżącego, a to wyklucza rzetelną i wolną od wątpliwości ocenę wniosku i w konsekwencji uznanie, że skarżący może być objęty dofinansowaniem ze Skarbu Państwa w ramach instytucji prawa pomocy. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.