I SA/Gl 348/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Przemysław Dumana, , , po rozpoznaniu w dniu 4 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący, odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W treści wniosku oświadczył, że nie uzyskuje żadnych dochodów. Na dowód powyższego przedłożył kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok wraz z kopią informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej, w których nie wykazano jakichkolwiek przychodów. Wnioskodawca stwierdził, że ma na utrzymaniu małoletniego syna oraz że posiada mieszkanie i nieruchomość mającą w części charakter rolny. Na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentacji źródłowej, m.in. dotyczącej dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym skarżącego, przedłożono kserokopie: faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (w ich świetle skarżący zapłacił lub powinien zapłacić: 96,97 zł za usługi telekomunikacyjne, 666,46 zł za paliwo gazowe, 233,18 zł za energię elektryczną /za dwa miesiące/, 136,87 zł – za wodę oraz 50,48 zł – za węgiel, a także podatek od nieruchomości za bieżący rok w łącznej kwocie 269,40 zł), zaświadczeń, że skarżący nie jest zarejestrowany w ewidencji producentów prowadzonej przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i w związku z tym nie otrzymuje płatności od tej Agencji oraz że posiadany przez niego grunt nie stanowi gospodarstwa rolnego, wyciągu z rachunku bankowego wskazującego saldo zerowe oraz poświadczenia zameldowania. W treści tego ostatniego dokumentu wymieniono, poza skarżącym i jego synem, jeszcze jedną osobę, która, jak wyjaśnił wnioskodawca, nie jest z nim spokrewniona, została zameldowana w związku "ze wspólnym prowadzeniem działalności gospodarczej" i w konsekwencji nie partycypuje w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Koszty te skarżący wyliczył na kwotę około 526 zł miesięcznie, nie uwzględniając jednak wydatków na żywność i środki czystości. Z jego oświadczeń wynika także, iż jego małżonka przebywa za granicą i również nie wspiera go finansowo. Postanowieniem z dnia 26 maja 2010 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w terminie sprzeciw. W treści uzasadnienia zaakcentował, że został zobowiązany do uiszczenia kosztów sądowych w trzech sprawach, które toczą się obecnie przed Sądem. Powtórzył nadto, że nie prowadzi działalności ani gospodarczej, ani rolniczej, w tym w zakresie produkcji ogrodniczej. W końcowej części pisma zwrócił uwagę na art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), zgodnie z którym prawo pomocy może zostać przyznane w zakresie częściowym, jeżeli wnioskodawca wykaże, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący pomimo wyraźnego wezwania nie nadesłał dokumentów źródłowych, które pozwoliłyby wyjaśnić skąd czerpie środki na pokrycie wykazanych przez siebie wydatków. Podkreślono także, że to strona powinna podejmować czynności, które przekonałby Sąd co do zasadności przyznania prawa pomocy. Następnie, na skutek zażalenia wniesionego na wyżej wymienione postanowienie, Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 379/10, uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd drugiej instancji uznał, że skarżący dołożył należytej staranności wykonując wezwanie do przedłożenia dokumentów dotyczących wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wątpliwości co do wiarygodności budzi oświadczenie strony dotyczące braku jakichkolwiek dochodów, co zasadnie podniósł sąd pierwszej instancji. Wobec tego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd pierwszej instancji powinien wezwać skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku. W tym kontekście należy podjąć czynności dotyczące wyjaśnienia, czy skarżący korzysta z pomocy opieki społecznej, a jeśli tak, to w jakiej formie, a także czy korzysta z pomocy rodziny. Wyjaśnić również należy czy w kosztach utrzymania syna partycypuje jego matka oraz czy osoba zamieszkująca u skarżącego, a nie pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym, partycypuje w kosztach eksploatacji mieszania, a jeżeli nie, to dlaczego. Ponadto należy wyjaśnić, czy skarżący podejmuje jakieś działania, aby podjąć zatrudnienie lub aktywizować działalność gospodarczą, czy jest zarejestrowany jako poszukujący pracy, czy też podejmuje okazjonalne prace dorywcze. Przede wszystkim jednak, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący powinien wyjaśnić, w świetle jego oświadczeń oraz składanych deklaracji o pozostawaniu od lat bez dochodów, skąd czerpie środki na zakup choćby podstawowych artykułów spożywczych i regulowaniu rachunków za media. Ta wątpliwość, w ocenie Sądu, nie została przez skarżącego wyjaśniona, pomimo starań Sądu pierwszej instancji i stanowi istotną przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy. Na skutek powyższych wskazań Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do dalszego postępowania na podstawie zarządzenia sędziego z dnia 3 września 2010 r. pismem z dnia 6 września 2010 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie pouczono skarżącego, że niezastosowanie się do wezwania może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na to wezwanie, skarżący w piśmie z dnia 16 września 2010 r. wyjaśnił, że nie korzysta i nie korzystał z pomocy opieki społecznej oraz z pomocy finansowej rodziny. Oświadczył także, że zameldowana pod jego adresem I. K. partycypuje w połowie w kosztach utrzymania mieszkania. Poinformował nadto, że podejmuje próby uzyskania zatrudnienia, zgłaszając w tym celu "aplikacje o zatrudnienie ogłaszane na stronach urzędów publicznych" oraz portalach internetowych, a także poza granicami kraju. Wskazał przy tym, że jego "starania o reaktywowanie działalności gospodarczej napotykają trudności związane z żądaniem przez zamawiających referencji z okresu co najmniej kilku ostatnich lat". Podejmuje on również prace dorywcze i okazjonalne, za które nie otrzymuje zapłaty lub są to "małe kwoty (20-50 zł)", zaś "przybliżona kwota wynagrodzenia to ok. 200-300 zł". Ponadto pozyskuje on środki ze sprzedaży rzeczy i przedmiotów, które zakupił w przeszłości. Koszty związane z utrzymaniem syna ponosi jego matka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, iż zgodnie z art. 260 ppsa w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli stosownie do art. 245 § 2 ppsa obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponadto podkreślić należy, że z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Ewentualne przyznanie prawa pomocy stronie w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od przywołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Instytucja prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą ponieść tych kosztów. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić najpierw oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Powyższe oznacza, iż w ramach planowania wydatków strona skarżąca, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 1 września 2004 r., sygn. akt II SA/Gd 296/04, LEX nr 203311). Bezspornym w niniejszej sprawie jest fakt, że skarżący dołożył staranności przy składaniu dokumentów, o które był wzywany, co zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 6 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 379/10. Jednocześnie w orzeczeniu tym Sąd drugiej instancji wskazał, że istotne znaczenie ma wyjaśnienie okoliczności dotyczących braku jakichkolwiek dochodów, a zatem należało wyjaśnić pozostające w sprawie wątpliwości związane z oświadczeniami skarżącego. Zgodnie zatem z wytycznymi Naczelnego Sądu Administracyjnego, wezwano skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, stosownie do art. 255 ppsa. W myśl bowiem tego przepisu jeżeli oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Nie ulega zatem wątpliwości, że strona ma obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Ponieważ w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należało zbadać sytuację skarżącego pod kątem uzyskiwanych przez niego dochodów, wezwano go na podstawie przywołanego ostatnio przepisu, do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, zgodnie z wytycznymi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Pismo skarżącego, stanowiące odpowiedź na wezwanie z dnia 6 września 2010 r. nie tylko nadal nie wyjaśniło jednak pozostających w sprawie wątpliwości, ale wręcz je pogłębiło. Przede wszystkim bowiem skarżący wcześniej podnosił, że osoba zameldowana wraz z nim, "nie wnosi żadnych opłat czynszowych". Tymczasem w ostatnim piśmie z dnia 16 września 2010 r. oświadcza on, że osoba ta "partycypuje w połowie w kosztach utrzymania mieszkania". Złożone przez wnioskodawcę oświadczenia pozostają więc w sprzeczności. Skarżący nie ponosi również kosztów utrzymania syna. Ponadto zdziwienie budzi fakt, że skarżący, który jak utrzymuje nie uzyskuje żadnych dochodów, nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wreszcie, co należy podkreślić, w dalszym ciągu trudno uznać za wyjaśnioną sytuację dotyczącą działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego. Poza bowiem złożeniem informacji o wysokości dochodu (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2009, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów dotyczących tej działalności. Brak przede wszystkim dokumentacji dotyczącej zawieszenia lub wykreślenia działalności z ewidencji. Samo oświadczenie skarżącego o trudnościach związanych z prowadzeniem tej działalności trudno uznać za wystarczające. W żaden natomiast sposób nie można zweryfikować oświadczeń skarżącego dotyczących podejmowanych przez niego prac dorywczych i związanych z nimi zapłatami. Zresztą nawet, jeżeli uznać to oświadczenie za wiarygodne, to zważywszy na wysokość tych zarobków, nadal otwarte pozostaje pytanie o źródła pokrycia wydatków. Warto w tym miejscu powtórzyć, że zgodnie z art. 246 § 1 ppsa ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej pełnych kosztów postępowania (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Zakamycze 2005, s. 592). Należy także w tym miejscu przytoczyć pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast jeśli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl.). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Gdańsku z dnia 27 lipca 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 335/05, LEX nr 220289). Reasumując – w rozpoznawanej sprawie, pomimo aż dwóch wezwań do uzupełnienia wniosku, nie został osiągnięty stan pewności, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W związku z powyższym, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ppsa orzeczono jak w sentencji.