I SA/Gl 458/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Mendecka, Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz (spr.), Protokolant Izabela Maj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2010r. sprawy ze skargi Z. A. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) uchyla zaskarżone postanowienie; 2) zasądza od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika ustanowionego z urzędu - radcy prawnego J. J. kwotę [...] zł ([...] złotych [...] groszy) podwyższoną o 22% podatku od towarów i usług w kwocie [...] zł - tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Postanowieniem z dnia [...] r. Nr [...] Dyrektor Izby Skarbowej w K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz.1071 ze zm.) oraz art. 18 i art. 64e § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity: Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954), po rozpatrzeniu zażalenia, utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] r. Nr [...] o odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] zł. powstałych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułów wykonawczych Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w G. obejmujących zaległości Z. A. w podatku od towarów i usług za lata 2000-2001 oraz w podatku dochodowym od osób prawnych za 2000 r. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskiem z dnia [...] 2007 r., uzupełnionym [...] 2007 r., Z. A. zwrócił się do organu egzekucyjnego o umorzenie kosztów egzekucyjnych. Postanowieniem z dnia [...] r. Nr [...], organ egzekucyjny odmówił umorzenia koszów egzekucyjnych. W wyniku uwzględnienia zażalenia, Dyrektor Izby Skarbowej w K., postanowieniem z dnia [...] r. Nr [...] uchylił rozstrzygnięcie Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, wskazując na konieczność wydania w sprawie postanowienia o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 c ustawy egzekucyjnej. W związku z tym, postanowieniem z dnia [...] r. Nr [...], Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. określił Z. A. wysokość kosztów egzekucyjnych na kwotę [...] zł. Od tego rozstrzygnięcia zobowiązany wniósł zażalenie, oddalone postanowieniem Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. Nr [...], zaskarżonym następnie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Gliwicach. Postanowieniem z dnia [...] r. Nr [...], Naczelnik Urzędu Skarbowego w B., po doprecyzowaniu przez Z. A. wniosku z dnia [...] 2007 r. odmówił zobowiązanemu zastosowania w jego sprawie art. 64 e ustawy egzekucyjnej uzasadniając, że koszty egzekucyjne stanowią zaledwie 5 % ogółu jego zobowiązań podatkowych i naliczone zostały z powodu faktycznie dokonanych czynności egzekucyjnych, zmierzających do wyegzekwowania zaległości podatkowych. Od powyższego postanowienia Z. A. wniósł zażalenie, w którym podkreślił, że ze względu na dramatyczną sytuację materialną nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną, posiadającą status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku i w jego małżeństwie od 1996 r. obowiązuje umowa majątkowa małżeńska. Zobowiązany podniósł, że za natychmiastowym umorzeniem kosztów egzekucyjnych przemawiają; -bezpodstawne wydanie decyzji pokontrolnych i egzekwowanie nienależnych podatków, a co się z tym wiąże także kosztów egzekucyjnych; -pełna świadomość organów egzekucyjnych o tragicznej sytuacji materialnej zobowiązanego; -przypisanie zobowiązanemu odpowiedzialności jako osobie trzeciej w sprzeczności z dowodami. W ramach rozpoznania zażalenia organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z art. 64 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w egzekucji należności pieniężnej pobiera się opłaty za dokonane czynności oraz opłatę manipulacyjną za doręczenie odpisu tytułu wykonawczego, służące zrekompensowaniu wszystkich wydatków poniesionych przez organ egzekucyjny. Pomimo, że naliczenie i pobór kosztów egzekucyjnych nie ma charakteru uznaniowego, gdyż jest szczegółowo uregulowane w przepisach art. 64 -64 d ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, to jednak ustawodawca przewidział możliwość odstąpienia od żądania ich zapłaty w przypadkach wymienionych w art. 64 e § 2 tej ustawy, a mianowicie gdy: -stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; -za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny; -ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Organ odwoławczy wskazał, że instytucja umorzenia kosztów postępowania egzekucyjnego ma charakter uznaniowy, zatem jej zastosowanie w konkretnym przypadku wymaga przeprowadzenia przez organ egzekucyjny wnikliwego postępowania dowodowego. Podniósł, że takie wszechstronne postępowanie organ egzekucyjny istotnie przeprowadził, co znalazło odzwierciedlenie w szczegółowo opracowanym uzasadnieniu postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] r. Koszty egzekucyjne naliczone Z. A. sięgają niemalże [...] złotych, jednakże kwota ta jest wyliczona relatywnie do jego zaległości podatkowych, wynoszących tylko w kwocie głównej zobowiązania [...] zł. Organ odwoławczy wskazał, że brak wartościowego majątku Z. A. ogranicza wprawdzie możliwość szybkiego zaspokojenia kosztów egzekucyjnych korzystających z pierwszeństwa zaspokojenia, ściąganych obecnie ze świadczenia zajętego w ZUS Oddział Z., niemniej na obecnym etapie zasadne jest ich dochodzenie przez organ egzekucyjny. Podniósł, że na podstawie zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie sposób zgodzić się z argumentami zobowiązanego, iż ma zadłużenie wobec Wspólnoty Mieszkaniowej z racji użytkowania mieszkania położonego w B., ul. [...] . Jak bowiem wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia – mieszkanie zostało sprzedane [...] 2005 r., a to oznacza, że wszelkie koszty jego utrzymania obciążają jego właściciela, niezależnie od tego, iż B. i Z. A. nadal w nim zamieszkują. Podkreślił, że umorzenie kosztów egzekucyjnych może nastąpić właściwie w każdym czasie, a zatem jeśli zaistnieje sytuacja, kiedy bezpodstawne czy niemożliwe będzie sukcesywne choćby ich uregulowanie przez zobowiązanego, może zwrócić się z takim wnioskiem do Naczelnika Urzędu Skarbowego w B.. W skardze wniesionej od powyższego postanowienia, Z.A. wniósł o jego uchylenie i umorzenie postępowania w sprawie oraz jednoczesną weryfikację wysokości kosztów egzekucyjnych. Podniósł zarzut sprzeczności ustaleń stanowiących podstawę wydania zaskarżonego postanowienia ze stanem faktycznym w sprawie. Zarzucił w szczególności nieuwzględnienie przez organ odwoławczy okoliczności dotyczących jego ubóstwa i złego stanu zdrowia oraz pominięcie dokumentów świadczących o tym, że nie ponosi odpowiedzialności za zaległości Spółki z o.o. "A" w G., której był członkiem Zarządu. Na okoliczność braku podstaw do przypisania odpowiedzialności za zadłużenia podatkowe Spółki z o.o. "A" powstałe w latach 2000 – 2001, wskazał treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 marca 2008 r. sygn. akt III SA/Gl 518/07, którym uchylono decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...]r. dotyczącą jego odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki z o.o. "A" w podatku od towarów i usług za 2000 r. i za [...]-[...] i [...] 2001 r. oraz decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. umarzającą postępowanie w sprawie jego odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki z o.o. "A" z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 2001 r. Ponadto podniósł, że postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. oraz Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] r. został wpisany do rejestru dłużników niewypłacalnych. Zarzucił, że organy egzekucyjne, znając jego sytuację materialną wszczęły egzekucję – celowo powodując koszty – zamiast od egzekucji i roszczeń odstąpić i postępowanie umorzyć. Wskazał, że stan jego zdrowia stanowi podstawę umorzenia kosztów egzekucyjnych, gdyż cierpi na wiele schorzeń, w tym ogniskowe zmiany w obu półkulach mózgowych. Trudna jest sytuacja materialna jego oraz rodziny, wskutek tego są pozbawieni ogrzewania mieszkania i ciepłej wody. Ponadto emerytura jest jedynym źródłem dochodu jego oraz rodziny i jest niewystarczająca na poniesienie kosztów utrzymania i wykup lekarstw, a stan zdrowia nie pozwala mu na wykonywanie jakiejkolwiek pracy. Dodał, że spłata kosztów egzekucyjnych z jego emerytury trwałaby ponad 100 lat. Podkreślił, że dołączona do skargi dokumentacja potwierdza stan jego ubóstwa i ciężką sytuację materialną jego rodziny. W konkluzji stwierdził, że przyczyną odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych jest przyjęcie przez organy egzekucyjne ustaleń sprzecznych z dokumentacją dowodową i stanem faktycznym sprawy. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W związku z tym na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej również P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonego postanowienia – w zakresie i według kryteriów określonych cytowanymi wyżej przepisami - stwierdzić należało, że przy jego wydaniu doszło do istotnego naruszenia przepisów postępowania, a wobec tego skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie podkreślenia wymaga, że na podstawie art. 64 e § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954), zwanej dalej również ustawą egzekucyjną, organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne. Przepis art. 64 e § 2 tej ustawy określa, że koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli: -1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej; - 2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny; - 3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne. Z treści cytowanych wyżej przepisów wynika, że wydając rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych, organ jest zobowiązany – przede wszystkim - przedstawić w uzasadnieniu argumenty z zakresu ustaleń faktycznych, dotyczące tego, czy w rozpoznawanej sprawie została spełniona jedna z przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych, wymienionych w art. 64 e § 2 pkt 1 – 3 ustawy egzekucyjnej. Natomiast w razie pozytywnych ustaleń co do wystąpienia jednej z powyższych przesłanek – organ egzekucyjny jest zobowiązany ponadto przedstawić ocenę okoliczności sprawy uzasadniającą podjęte – w ramach uznania administracyjnego - rozstrzygnięcie o umorzeniu bądź odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych. Podkreślenia również wymaga, że na mocy art. 18 ustawy egzekucyjnej, stanowiącego podstawę odpowiedniego stosowania w postępowaniu egzekucyjnym przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego - w ramach rozpoznania przedmiotowego wniosku organ egzekucyjny jest zobowiązany - zgodnie z art. 77 K.p.a. rozpatrzyć cały zebrany materiał dowodowy i – jak tego wymaga art. 80 K.p.a. - przeprowadzić jego wszechstronną analizę. Następnie ma obowiązek przedstawić w uzasadnieniu postanowienia – zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a. - wnioski z powyższej analizy w zakresie okoliczności stanowiących podstawę rozstrzygnięcia oraz wyjaśnienie podstawy prawnej. Tymczasem w motywach zaskarżonego postanowienia organ odwoławczy stwierdził, że "brak wartościowego majątku Z. A. ogranicza wprawdzie możliwość szybkiego zaspokojenia kosztów egzekucyjnych korzystających z pierwszeństwa zaspokojenia, ściąganych obecnie ze świadczenia zajętego w ZUS Oddział Z., niemniej na obecnym etapie zasadnym jest ich dochodzenie przez organ egzekucyjny." Poza powyższą tezą, uzasadnienie rozstrzygnięcia zawiera jeszcze tylko ocenę organu odwoławczego, że nie sposób zgodzić się z argumentami zobowiązanego, iż posiada on zadłużenie wobec Wspólnoty Mieszkaniowej z racji użytkowania mieszkania położonego w B., ul. [...], gdyż zostało ono sprzedane, a to oznacza, że wszelkie koszty jego utrzymania, obciążają jego właściciela, niezależnie od tego, że B. i Z. A. nadal w nim zamieszkują. Odnośnie tych stwierdzeń wskazać należało, że organ nie określił, dlaczego z powodu sprzedaży mieszkania nie można zgodzić się z argumentem skarżącego, że ma zadłużenie wobec Wspólnoty Mieszkaniowej. Ponadto nie wskazał na jakiej podstawie ustalił, że koszty utrzymania mieszkania, w którym – bez tytułu własności - mieszka skarżący, obciążają obecnego właściciela mieszkania. Nie wskazał również co wynika z tych stwierdzeń - w kontekście wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych. Powyższe – niemal dosłowne przytoczenie motywów postanowienia wskazuje, że analizowane uzasadnienie nie zawiera ustaleń i ocen w zakresie przesłanek określonych w art. 64 e § 2 pkt 1 – 3 ustawy egzekucyjnej. Wobec tego uzasadnienie nie wskazuje powodów rozstrzygnięcia, co stanowi istotne naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. i samoistną podstawę jego uchylenia. Organ odwoławczy nie określił nawet tego, która z podstaw wymienionych w cytowanym wyżej przepisie art. 64 e § 2 pkt 1 - 3 miała być - w jego ocenie - przedmiotem analizy w rozpoznawanej sprawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przytoczył treść art. 64 e § 2 ustawy egzekucyjnej, bez wskazania żadnej z przesłanek w nim wymienionych. Jest to tym bardziej rażące, że również w osnowie postanowienia nie zostało określone, który z trzech przepisów wymienionych w art. 64 e § 2 ustawy egzekucyjnej stanowi jego podstawę prawną. W konsekwencji - uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera wyjaśnienia podstawy prawnej, co stanowi kolejne naruszenie art. 107 § 3 K.p.a. Przede wszystkim organ odwoławczy nie odniósł się w najmniejszym nawet stopniu do zarzutów zażalenia, a zwłaszcza zarzutu braku oceny w zakresie podnoszonych przez skarżącego twierdzeń dotyczących ubóstwa i złego stanu zdrowia. Organ odwoławczy pominął zatem m. in. zarzut braku analizy wskazanych w zażaleniu okoliczności, że jedyne źródło utrzymania skarżącego stanowi świadczenie ZUS w kwocie [...] zł. oraz, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został uznany za niezdolnego do jakiejkolwiek pracy, postanowieniem Sądu Rejonowego w K. został wpisany do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. Natomiast okoliczności dotyczące sytuacji materialnej zobowiązanego mają podstawowe znaczenie – przynajmniej w zakresie przesłanki wymienionej w art. 64 e § 2 pkt 1 ustawy egzekucyjnej, dotyczącej wykazania przez zobowiązanego, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej. W zakresie tej przesłanki – o ile właśnie ona miała stanowić podstawę oceny wniosku – organ odwoławczy był zatem zobowiązany wskazać powody uznania, że zobowiązany nie wykazał zaistnienia tej przesłanki. W podsumowaniu stwierdzić zatem należało, że trafny był zarzut skargi dotyczący braku oceny okoliczności mających wpływ na ustalenie, czy w sprawie występują podstawy umorzenia kosztów egzekucyjnych. Przeprowadzając kontrolę zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia, stwierdzić zatem należało, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło w istotnym stopniu wpłynąć na wynik sprawy. W zaskarżonym bowiem postanowieniu zostały pominięte ustalenia oraz wskazanie podstawy prawnej w zakresie przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych, którego dotyczył wniosek będący przedmiotem rozpoznania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. lit. c P.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy uwzględni przedstawione wyżej wskazania i określi która z przesłanek wymienionych w cytowanym wyżej przepisie art. 64 e § 2 pkt 1 - 3 stanowiła podstawę oceny zasadności wniosku skarżącego. W konsekwencji tego doprecyzowania uzupełni motywy postanowienia poprzez wskazanie ustaleń w zakresie tego, czy określona przesłanka umorzenia kosztów egzekucyjnych wystąpiła. Natomiast w razie pozytywnych ustaleń co do wystąpienia jednej z powyższych przesłanek – organ egzekucyjny jest zobowiązany ponadto przedstawić ocenę okoliczności sprawy uzasadniającą podjęte – w ramach uznania administracyjnego - rozstrzygnięcie o umorzeniu bądź odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych. W celu przeprowadzenia powyższych ustaleń i ocen organ rozpatrzy cały materiał dowodowy zebrany w sprawie, w tym dokumentację przedłożoną przez zobowiązanego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskaże, na podstawie jakich dowodów uznał istotne okoliczności za ustalone i z jakich powodów ocenił dowody jako wiarygodne, ewentualnie z jakich przyczyn odmówił wiary poszczególnym dowodom. Z uwagi na uwzględnienie skargi zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika strony skarżącej, kwotę [...] zł. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 22 % podatku od towarów i usług. W rozpoznawanej sprawie bezprzedmiotowe było orzeczenie – na podstawie art. 152 P.p.s.a. - w zakresie wykonalności zaskarżonego postanowienia. Postanowienie nie miało bowiem przymiotu wykonalności, jako utrzymujące w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych.