I SA/Gl 622/09

Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Gabriel Radecki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 marca 2010 r. sprawy ze skargi H.N. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a 1. odmówić skarżącej ustanowienia radcy prawnego. 2. umorzyć postępowanie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Postanowieniem z dnia 2 listopada 2009 r. Sąd zwolnił skarżącą od kosztów sądowych i odmówił jej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, wskazując, że powodem częściowego oddalenia wniosku jest niewystarczające wykonanie wezwania do nadesłania dokumentów źródłowych oraz złożenia dodatkowych oświadczeń. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 551/09. Skarżąca złożyła ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu, analogicznie jak we wniosku poprzednim, podniosła, że utrzymuje się z renty rodzinnej w wysokości 923,59 zł i że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. Według wniosku skarżąca nie posiada żadnego majątku, poza domem, w którym zamieszkuje. Referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia danych zawartych we wniosku poprzez: nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącej oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne łączą te osoby ze skarżącą, udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2009 złożonych przez skarżącą oraz inne osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, a jeśli zeznania te nie były jeszcze złożone – za rok 2008, udokumentowanie w sposób nie budzący wątpliwości, np. poprzez przedłożenie zaświadczenia banku, aktualnej wysokości raty spłacanego przez skarżącą kredytu, nadesłanie zaświadczenie wydanego we właściwym urzędzie gminy o dochodowości posiadanego przez skarżącą gospodarstwa rolnego oraz zaświadczenia właściwej agencji udzielającego odpowiedzi na pytanie o to, czy skarżąca lub któraś z osób pozostających w jej gospodarstwie domowym otrzymuje dopłaty związane z posiadanymi gruntami rolnymi, a jeśli tak, to w jakiej wysokości, a nadto udokumentowanie za pomocą odpisów faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Wezwanie to w znacznej części pokrywało się z wezwaniem, którego skarżąca nie wykonała w dostatecznym zakresie na wcześniejszym etapie postępowania, obejmując nadto okoliczności budzące wówczas wątpliwości. Odpowiadając na to wezwanie, skarżąca wniosła od niego sprzeciw i nie przedstawiła żadnego z żądanych dokumentów. Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje: Na wstępie zaznaczyć trzeba, że skarżącej przyznano już w niniejszym postępowaniu prawo pomocy, tj. postanowieniem z dnia 2 listopada 2009 r. zwolniono ją od kosztów sądowych, a orzeczenie to zachowało do chwili obecnej swą prawną moc. Tym samym wniosek o zwolnienie od kosztów był w rozpatrywanej sprawie zbędny, zaś postępowanie o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie bezprzedmiotowe i jako takie podlegało umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej P.p.s.a.), stosowanego w stosunku do postępowania wpadkowego w przedmiocie prawa pomocy na zasadzie analogii. Przystępując natomiast do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w pozostałej części, a zatem do wniosku o ustanowienie radcy prawnego, stwierdzić należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a. obejmującym tylko zwolnienie od kosztów sądowych lub tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, np. radcy prawnego – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosując przytoczony przepis w rozpatrywanej sprawie, wypada mieć przy tym na względzie, iż skarżącej – jak wspomniano wyżej – przyznano już prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Tym samym zadośćuczynienie jej obecnemu wnioskowi o ustanowienie pełnomocnika z urzędu będzie w praktyce oznaczać, że niejako "na raty," w dwóch etapach, przyznane jej będzie prawo pomocy w zakresie całkowitym, na który – w myśl art. 245 § 2 P.p.s.a. – składają się oba analizowane dobrodziejstwa procesowe. To z kolei skłania do uwzględnienie podczas oceny wniosku także surowszych kryteriów wynikających z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Według niego przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zachowanie mocy obowiązującej przez postanowienie z dnia 2 listopada 2009 r. pociąga za sobą także i inne konsekwencje. Mianowicie w myśl art. 164 P.p.s.a. postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, a stosownie do art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Powtórzyć przy tym wypada, że w przypadku wniosku o przyznanie prawa pomocy ciężar udowodnienia wspomnianej zmiany spoczywa – jak podkreślił to Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 551/09 – na osobie wnioskującej. W rozpatrywanym stanie faktycznym brak jest wszak podstaw do tego, by kolejny wniosek skarżącej mógł być oceniony w inny, korzystny dla niej sposób. Strona w ogóle nie wykonała bowiem wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, uniemożliwiając tym samym poczynienie jakichkolwiek ustaleń, które są niezbędne w rozpatrywanym zakresie. Poprzestała jedynie na wyrażeniu swojego negatywnego stanowiska w stosunku do wezwania referendarza sądowego, ponieważ tak tylko można kwalifikować jej sprzeciw, kwestionujący zasadność tego wezwania. Sprzeciw stanowi przecież środek zaskarżenia przysługujący wyłącznie od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, i dopiero na tym etapie możliwa jest weryfikacja wezwania. Podnieść trzeba, że stosownie do art. 255 P.p.s.a. wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku wystosowuje do wnioskodawcy wtedy, gdy jego oświadczenia okażą się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzą wątpliwości, i rodzi po jego stronie obowiązek w postaci złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych. Omawiane wezwanie oznacza więc w istocie, iż złożony przez stronę wniosek nie może niejako sam przez się stanowić podstawy do przyznania jej prawa pomocy, i ma na celu zniesienie tego stanu rzeczy. Oczywistym jest, że wezwanie takie jest w niniejszej sprawie konieczne. W postanowieniu z dnia 2 listopada 2009 r. Sąd przecież wyraźnie wskazał na wątpliwości związane z rachunkiem bankowym skarżącej oraz osobami, które mogą z nią tworzyć wspólne gospodarstwo domowe, co spotkało się z aprobatą w toku kontroli instancyjnej. Bezsprzecznie więc wyjaśnienie tych okoliczności stanowi warunek ewentualnego rozszerzenia zakresu prawa pomocy przyznanego stronie, z czego powinna ona sobie zdawać sprawę. Wątpliwości te powiększa zresztą fakt, że przesyłki w ramach postępowania w przedmiocie prawa pomocy odebrał dorosły domownik, syn wnioskodawczyni, co podważa jej oświadczenia, iż nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. W efekcie niewykonanie wezwania nie usuwa mankamentów wniosku, co więcej ukazuje je w jeszcze bardziej niekorzystnym świetle. Nie tylko uniemożliwia ono bowiem weryfikację twierdzeń skarżącej poprzez ich konfrontację z niezbędną dokumentacją źródłową, ale nawet może wzmocnić zastrzeżenia co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jej możliwości płatniczych. Uzasadnione jest przecież w takim stanie rzeczy podejrzenie, iż we wniosku zamieszczono treści nieprawdziwe po to, aby zwiększyć szansę przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Podsumowując, niewykonanie wezwania referendarza sądowego nie pozwala uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w wezwaniu, mając także na względzie wątpliwości powzięte na wcześniejszym etapie postępowania. W orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego w takiej sytuacji wniosku nie można rozpoznać merytorycznie, lecz trzeba pozostawić go bez rozpoznania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005 r., sygn. akt I OZ 842/05, LEX nr 164157). Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.