I SA/Gl 632/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 14 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. i Z.J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z wpisu od skargi kasacyjnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 16 maja 2011 r. w kwocie 9.853,00 zł pełnomocnik J. i Z.J. wniósł o przyznanie im prawa pomocy poprzez zwolnienie z obowiązku jego uiszczenia. Uzasadniając wniosek podkreślił, że na skutek nadania decyzji pierwszoinstancyjnej rygoru natychmiastowej wykonalności zajęto rachunki bankowe wnioskodawcy, wobec czego skarżący nie mają możliwości uiszczenia wpisu. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że na majątek skarżących składają się zajęte: nieruchomość o pow. 160 m2, działka o pow. 1099 m2, oszczędności w kwocie 75.000,00 zł oraz dwa samochody o wartości 60.000,00 zł i 85.000,00 zł. Nadto zeznał, że skarżący z tytułu prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej wykazuje stratę w wysokości około 100.000,00 zł. Powyższą argumentację pełnomocnik skarżących uzupełnił w piśmie z dnia 12 września 2011 r. Powtórzył, że wskutek zajęć egzekucyjnych, obejmujących rachunki bankowe skarżącego oraz wszystkie istotne składniki jego majątku, niemożliwie jest wygospodarowanie środków potrzebnych na uiszczenie żądanego wpisu, tym bardziej iż skarżący ponoszą koszty utrzymania wyliczone na kwotę około 2.500,00 zł miesięcznie. Zaznaczył, iż skarżący nie pozostaje w stosunku pracy i nie osiąga żadnych dochodów, wobec czego koszty te pokrywa jego córka, zaś skarżąca, będąca jego małżonką, opłaca jedynie wydatki związane z eksploatacją posiadanego przez nich samochodu. Do wniosku pełnomocnik załączył odpisy następujących dokumentów: faktur i rachunków dokumentujących koszty utrzymania poniesione w pierwszej połowie bieżącego roku oraz zeznania podatkowego skarżącej za ubiegły rok, złożonego na formularzu PIT-36L (wykazano w nim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 4.156.757,35 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 4.268.709,99 zł oraz stratę w kwocie 111.952,64 zł), wyciągów z rachunków bankowych oraz zaświadczeń bankowych z tego okresu, potwierdzenia zameldowania z dnia 6 maja 2011 r., deklaracji dla podatku od towarów i usług za pierwsze cztery miesiące bieżącego roku, a także rejestru głównego księgi podatkowej i tabeli amortyzacji za te okresy. Pismem z dnia 21 września 2011 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżących do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżących i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich sześciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank po dniu otrzymania niniejszego wezwania, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie ich likwidacji w bieżącym roku – stosowne zaświadczenie banku lub kopię umowy zawartej z bankiem w tym zakresie), nadesłanie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym za rok 2010 złożonych przez skarżącego (ewentualnie zaświadczenia organu podatkowego, że zeznanie takie przez złożone nie zostało) i przez jego córkę, złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżących (sprecyzowano, że wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia działalności z ewidencji – zaświadczeniem poświadczającym tę okoliczność oraz kopią ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych, w razie kontynuowania działalności odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za wskazany wyżej okres) oraz udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, poniesionych w okresie ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik, poza nadesłanym już wcześniej odpisem zeznania podatkowego skarżącej, przedłożył odpisy: zaświadczenia trzech banków prowadzących rachunki skarżącej wystawione w maju bieżącego roku, potwierdzające, że rachunki te objęte są zajęciami egzekucyjnymi, nie zawierające jednak informacji na temat wysokości zajęć i sposobu ich spłaty, oraz wyciągi z dwóch z tych rachunków, wskazujących ich stan w okresie odpowiednio do 29 września i do 31 sierpnia 2011 r., deklaracje dla podatku od towarów i usług złożone przez skarżącą w miesiącach od marca do sierpnia 2011 r. (najniższą podstawę opodatkowania wykazano w maju – 3.868,00 zł, zaś najwyższą w następnym miesiącu – 265.550,00 zł, rozliczenie podatku dochodowego za okres od stycznia do sierpnia 2011 r. (wskazano przychód w wysokości 432.600,00 zł, koszty działalności w wysokości 255.734,98 zł i dochód z działalności w wysokości 176.865,02 zł), rejestr główny księgi podatkowej za ten okres (wykazano w nim przychód w kwocie 432.600,00 zł i koszty w kwocie 159.134,98 zł) oraz arkusz spisu natury, a nadto dokumenty dotyczące kosztów utrzymania gospodarstwa domowego w ostatnim okresie. Ponadto przedstawiono dokumentację dotyczącą córki skarżących, mianowicie odpisy: jej zeznania podatkowego za ubiegły rok (wykazano w nim przychód z działalności gospodarczej w kwocie 1.534.103,27 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 1.408.883,83 zł i dochód w kwocie 125.219,44 zł), niektórych dokumentów rachunkowych związanych z jej działalnością, m.in. rejestru głównego księgi podatkowej za okres od stycznia do sierpnia 2011 r. (wykazano w nim przychód w wysokości 793.809,17 zł oraz koszty w wysokości 153.908,97 zł), deklaracji dla podatku od towarów i usług za okresy od marca do sierpnia 2011 r. (najwyższą podstawę opodatkowania wykazano w sierpniu – 243.160,00 zł, najniższą w czerwcu – 32.893,00 zł) oraz wydruki wyciągów z jej rachunku bankowego za te miesiące (według wyciągu dotyczącego sierpnia suma uznań na rachunku wyniosła 33.389,37 zł, suma obciążeń 32.476,42 zł, zaś ujemne saldo końcowe 3.546,72 zł). Pełnomocnik przedstawił jednocześnie odpis oświadczenia skarżącego, według którego jego córka prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i spodziewa się drugiego dziecka, wobec czego nie jest w stanie ponieść dodatkowych kosztów. Tę ostatnią okoliczność podniósł również pełnomocnik w piśmie z dnia 3 października 2011 r. Zastrzegł również, że "przychód za miesiąc czerwiec (266.250,00 zł) został spowodowany sprzedażą urządzenia – kruszarki i zostanie obciążony kosztem w kwocie 259.309,97 zł po sporządzeniu remanentu końcowego". Jego zdaniem zatem "uwzględniając (...) konieczność pokrycia straty za rok 2010, nadal działalność gospodarcza przynosząc straty, bilansowo nie pozwala na wypłaty dochody właścicielowi". Pełnomocnik stwierdził ponadto, iż w wyznaczonym terminie nie było możliwości uzyskania bieżących zaświadczeń banków o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego z uwagi na określone przez banki daty wydania tych dokumentów. Postanowieniem z dnia 19 października 2011 r. referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W terminowo złożonym sprzeciwie z dnia 31 października 2011 r. pełnomocnik skarżących oświadczył, iż jego zdaniem, pomimo braków w przekazanej dokumentacji uznać należy, iż skarżący – z uwagi na fakt zajęcia przez organ egzekucyjny całego ich majątku – nie mają możliwości pokrycia wpisu ani z bieżących dochodów, ani z posiadanego majątku. Podkreślił, że żądanie poniesienia kosztów sądowych w zaistniałej sytuacji jest wymogiem niemożliwym do spełnienia bez popełnienia przestępstwa i prowadzi do pozbawienia skarżących prawa do sądu. Polemizując z twierdzeniami referendarza podniósł, że nieuzasadnione jest odnoszenie się do faktu zapłaty części opłaty w niniejszym postępowaniu albowiem "ustawa nie uzależnia przyznania prawa pomocy od niemożności zapłaty, ale wymaga, ażeby wnioskodawca nie był w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny". Z faktu zapłaty części wpisu można jego zdaniem wnioskować co najwyżej o tym, że była ona możliwa, ale już nie o tym, czy dokonanie zapłaty odbyło się z uszczerbkiem dla utrzymania koniecznego wnioskodawcy i jego rodziny. W dalszej części sprzeciwu podkreślił, że niczym nieuzasadnione jest przyjęte przez Sąd rozumowanie, że istnienie w przedsiębiorstwie skarżącej dużych obrotów i przychodu, stanowi przesłankę dla odmowy przyznania prawa pomocy. Wskazał, że przedsiębiorstwo to prowadzi działalność ze stratą netto przekraczającą 100.000,00 zł, zatem nie przynosi żadnego zysku. Ponadto uznał, że przywołane przez referendarza postanowienie NSA z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. akt I FZ 260/08) zapadło w innym stanie faktycznym, gdzie jedyna podstawą wniosku o przyznanie prawa pomocy była strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu, zaś w niniejszej sprawie podstawą wniosku jest fakt zajęcia oszczędności oraz majątku skarżących, natomiast fakt prowadzenia przez skarżącą działalności gospodarczej ze stratą jest jedynie dodatkowym argumentem przemawiającym za przyznaniem skarżącym prawa pomocy. Za chybione uznał pełnomocnik skarżących wywody Sądu jakoby dodatni w chwili obecnej wynik z działalności gospodarczej skarżącej za bieżący rok przesądzał o braku możliwości przyznania skarżącym prawa pomocy. Podniósł, że zgodnie z zasadami rachunkowości oceny tego czy działalność prowadzona jest z zyskiem czy ze stratą dokonać można bowiem w skali roku obrotowego, a nie w skali kilku miesięcy. Oceny takiej jego zdaniem można dokonać jedynie w oparciu o deklarację podatkową za rok poprzedni, którą skarżący złożyli. Końcowo wskazał, że całkowicie chybiona jest teza, że sytuacja majątkowa córki skarżących wpływa na rozstrzygnięcie prawa pomocy bowiem z żadnego z przepisów prawa rodzinnego nie wynika by córka odpowiadała za zobowiązania rodziców. Do sprzeciwu pełnomocnik załączył odpisy: zaświadczenia z dnia 8 lipca 2010 r. o zajęciu rachunków bankowych skarżącego (według niego w dniu 5 listopada 2009 r. wpłynęło zawiadomienie o zajęciu rachunków na kwotę 3.579.680,59 zł), decyzji z dnia 4 stycznia 1996 r. o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Z.J., protokołu zajęcia samochodu osobowego skarżącej. W tym miejscu przyjdzie wskazać, że skarżący w niniejszej sprawie wnosili już o przyznanie prawa pomocy i wniosek ten został częściowo uwzględniony – postanowieniem z dnia 20 września 2010 r. Sąd zwolnił ich od wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 10.000,00 zł, po czym kwota ta została zapłacona. Wskazać również należy, że ostatnio Sąd postanowieniem z dnia 25 lipca 2011 r. zapadłym w sprawie o sygn. akt I SA/Gl 173/11 odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W punkcie wyjścia należy odnotować, że strona skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Rozstrzygnięcie przedmiotowego wniosku sprowadza się więc do zbadania, czy spełniona została przesłanka wynikająca z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Stosownie bowiem do jego brzmienia przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym – obejmującym między innymi zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 cyt. ustawy) – następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązek wykazania trudnej sytuacji materialnej, uzasadniającej uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie spoczywa zatem na wnioskodawcy, na co wskazuje użyte w powyższym przepisie pojęcie "wykazać", które oznacza udowodnić, przedstawić w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić. Strona zobowiązana jest więc do przedstawienia w sposób rzetelny i jednoznaczny wszelkich danych niezbędnych do dokonania oceny oraz udokumentowania tych okoliczności, które wskazują, iż bez otrzymania prawa pomocy pozbawiona zostałaby możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, stwierdzić należy, iż skarżący nie wykazali okoliczności przemawiających za przyznaniem im tego wyjątkowego przywileju, jakim jest prawo pomocy i pomimo złożenia w niniejszej sprawie licznych dokumentów źródłowych, nie wyjaśnili wszystkich istniejących wątpliwości odnośnie swojego rzeczywistego stanu majątkowego. W pierwszej kolejności wskazać trzeba, iż uchylenie się przez skarżących, zwłaszcza reprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika, od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania im prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. Taki też pogląd prezentowany jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, niepubl., postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt OZ 128/05, niepubl.). Przechodząc do oceny złożonego wniosku stwierdzić należy, że analiza materiału dowodowego wskazuje, że wnioskodawcy nie przedłożyli wszystkich wymaganych dokumentów, które potwierdziłyby zasadność złożonego wniosku oraz pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny ich możliwości płatniczych. Pełnomocnik skarżących, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawia, że jego oświadczenia są niepełne, a to – z kolei – uniemożliwia przyjęcie, że skarżący spełniają przesłanki przyznania prawa pomocy, określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przedłożona bowiem w odpowiedzi na wezwanie referendarza dokumentacja źródłowa nie zawierała istotnych dla sprawy dokumentów dotyczących skarżącego, tj. złożonego przez niego zeznania podatkowego za 2010 r., ewentualnie zaświadczenia organu podatkowego, że zeznanie takie nie zostało przez niego złożone. Poprzestał on jedynie na oświadczeniu, że nie pozostaje w stosunku pracy i nie osiąga żadnych dochodów. Ponadto należy odnotować, iż skarżący mieli możliwość zgromadzenia brakującej dokumentacji do momentu wniesienia sprzeciwu na postanowienie z dnia 19 października 2011 r. oraz przedłożenia jej wraz ze złożeniem sprzeciwu, czego jednak nie uczynili, a ujawniona wyżej bierna postawa skarżących musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie orzeczeniu. Zauważyć również należy, że z przedstawionej dokumentacji wynika, iż działalność gospodarcza skarżącej, mimo akcentowanej straty, jest ciągle wykonywana i wykazuje regularnie stałe obroty. Podkreślenia także wymaga, że nadesłane do niniejszej sprawy dokumenty księgowe wykazują, że w chwili obecnej wynik działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą za bieżący rok jest dodatni. Nie jest zatem zasadna argumentacja pełnomocnika skarżących, że oceny tego czy działalność prowadzona jest z zyskiem czy ze stratą dokonać można w skali roku obrotowego, a nie w skali kilku miesięcy. Sąd bowiem rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien wziąć pod uwagę najbardziej aktualną sytuację wnioskodawców. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, iż strona pomimo deklarowania braku środków finansowych była w stanie uiścić wpis od skargi wniesionej w niniejszej sprawie w wysokości 10.000,00 zł. Istotnym wydaje się również, że strona osiąga takie dochody, które pozwalają jej na wygospodarowanie środków potrzebnych na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika. Okoliczności te, zdaniem Sądu wskazują, że strona ma możliwość wygospodarowania środków na opłacenie wpisu od skargi kasacyjnej. Z tych wszystkich względów uznano, iż skarżący w niniejszym postępowaniu nie wykazali, iż zachodzi w stosunku do nich przesłanka zawarta w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Dodać należy, że prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej reguły ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i może być przyznane tylko w szczególnych, wyjątkowych sytuacjach. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, przyznanie prawa pomocy winno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe (zob. np. postanowienie NSA z 15 czerwca 2010 r., sygn. akt I FZ 152/10, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazać przy tym należy, że koszty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (zob. postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, LEX nr 393645). Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.