I SA/Gl 858/15

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 23 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Ł. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a 1) umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Przedmiotem skargi jest tej sprawie decyzja ZUS, mocą której odmówiono Ł. S. (dalej "skarżący") umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 3814,66 zł. W skardze z dnia 19 czerwca 2015 r. skarżący, kwestionując zaskarżone rozstrzygnięcie organu, wystąpił między innymi o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ramach urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (druk PPF z dnia 18 sierpnia 2015 r.), nadesłanego w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, skarżący wystąpił o zwolnienie go od kosztów sądowych i o ustanowienie adwokata. Uzasadniając ten wniosek podkreślił że jest osobą bezrobotną, a na utrzymaniu posiada partnerkę i dwuletnią córkę. Oświadczył dalej, że nie posiada żadnego majątku i mieszka z rodzicami. Jedynym źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne jego ojca w kwocie 900 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący zdeklarował, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z ww. partnerką i córką. Pismem z dnia 31 sierpnia 2015 r., w wyniku zestawienia ww. oświadczenia skarżącego z zawartością akt administracyjnych, referendarz sądowy wezwał wnioskującego o przyznanie prawa pomocy do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez: 1) dokumentów wskazujących wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, czyli także przez jego rodziców, w szczególności kopii ostatniej decyzji o waloryzacji emerytury ojca skarżącego oraz kopię potwierdzenia wypłaty tego świadczenia za ostatni miesiąc albo zaświadczenia organu rentowego o jego wysokości do wypłaty w okresie ostatniego półrocza za poszczególne miesiące, wskazujące też formę zapłaty (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy), a nadto zaświadczeń o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń, w tym z pomocy społecznej, z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 2) kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2014 (lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy) złożonych przez skarżącego oraz przez inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym; 3) wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć i sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym o środkach, którymi posiadacz rachunku może dysponować; 4) zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie pracy, że skarżący i jego partnerka są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. W przypadku, gdyby nie było podstaw do wydania takiego zaświadczenia, należało przedstawić zaświadczenie właściwego organu podatkowego poświadczające, że wspomniane osoby za rok 2014 nie wykazały dochodów do opodatkowania oraz że w roku bieżącym nie odnotowano jakichkolwiek wpłat tytułem zaliczek na ich podatek dochodowy; 5) kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w tym na leczenie matki skarżącego, w szczególności na zakup leków, oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. W przywołanym wyżej piśmie pouczono skarżącego, że niezastosowanie się do treści wezwania w terminie 7 dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Odpowiadając na przywołane wyżej wezwanie, skarżący oświadczył (patrz pismo z dnia 12 września 2015 r.), że jego partnerka nie mieszka z nim i jego rodzicami. Ł. S. wskazała nadto, że nie posiada rachunków bankowych. Oświadczył dalej, że spłaca kredyt z tytułu zakupu samochodu; podkreślił przy tym, iż robi to ze znacznymi opóźnieniami w płatnościach. Przy ww. piśmie skarżący nadesłał paragony dokumentujące zakup lekarstw w przeciągu trzech miesięcy (średnio miesięcznie za kwotę około 160 zł). Do akt nadesłano nadto dokument potwierdzający wpłatę skarżącego na rzecz banku w kwocie 50 zł. Świadczenie emerytalne jego ojca, jak wynika z nadesłanego dokumentu, stanowi kwotę 918,29 zł netto. Skarżący został uznany za osobę bezrobotną z dniem 13 stycznia 2015 r. W 2014 r. skarżący osiągnął dochód brutto w kwocie 20.965,97 zł Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W punkcie wyjścia należało odnotować, że skarżący ubiega się w tej sprawie o przyznanie prawa pomocy z w zakresie całkowitym, tj. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, chociaż pierwotnie – w treści skargi – zwrócił się wyłącznie o zwolnienie od kosztów sądowych. Trzeba jednakże w tym miejscu podkreślić, iż skarga w niniejszej sprawie, złożona została na decyzję o odmowie umorzenia należności wobec ZUS, a zatem postępowanie zakończone tą decyzją prowadzono w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Z kolei zgodnie z treścią art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, której przedmiotem skargi jest działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należało zatem stwierdzić, że takim zwolnieniem z mocy samej ustawy objęty jest w tej sprawie Ł. S.. Oznacza to – mając na uwadze treść art. 241 P.p.s.a. – że skarżący zwolniony jest od obowiązku ponoszenia zarówno opłat sądowych, w tym wpisów sądowych, jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów wniosek, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stał się bezprzedmiotowy, a tym samym rozpoznanie wniosku jest zbędne, co w konsekwencji prowadzi do umorzenia postępowania z tej części wniosku skarżącego, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji, działając na podstawie art. 249a w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia pełnomocnika. Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Zgodnie z jednolitą linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. postanowienie z dnia 4 stycznia 2011 roku w sprawie o sygn. akt II FZ 681/10; LEX orzeczenia nr 742735; dostępne także na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl w zakładce baza orzeczeń) z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. [w tym przypadku z art. 246 § 1 pkt 2) wynika, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Warunkiem przyznania omawianego uprawnienia procesowego jest przedstawienie przez wnioskodawcę w sposób nie budzący wątpliwości swej sytuacji rodzinnej i majątkowej, na podstawie której Sąd (referendarz sądowy) będzie mógł dokonać oceny zaistnienia w konkretnej sprawie przesłanek przyznania prawa pomocy. W sytuacji zaś, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, Sąd (referendarz sądowy) ma możliwość wezwania strony do złożenia w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenie lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (patrz art. 255 P.p.s.a.). Powyższe spostrzeżenia oznaczają ni mniej ni więcej, że przyznanie wnioskowanego uprawnienia procesowego mogło nastąpić jedynie na podstawie klarownie przedstawionego przez stronę stanu faktycznego, w zakres którego wchodzi sytuacja majątkowo-rodzinna wnioskodawcy ujmowana w jej całokształcie. Nieudzielanie przez skarżącego wszystkich wskazanych w wezwaniu informacji, w szczególności odmowa udzielenia odpowiedzi dotyczącej stanu posiadania wnioskodawcy, wysokości wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a w szczególności brak informacji co do źródeł finansowania tychże wydatków, uniemożliwiło referendarzowi sądowemu przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Art. 255 P.p.s.a. nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wyraźnie sformułowany obowiązek do złożenia na wezwanie Sądu (referendarza sądowego), w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zakres tego obowiązku wyznacza funkcjonalna wykładnia art. 255 P.p.s.a. - jego realizacja ma umożliwić ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego osoby, która ubiega się o przyznanie uprawnienia procesowego, stanowiącego, o czym należy pamiętać, wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów swego udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Oceniając postawę skarżącego w toku niniejszego wpadkowego postępowania przez pryzmat poczynionych wyżej założeń natury metodologicznej, należy podkreślić, że przedstawił on jedynie strzępek informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku, a jego wyjaśnienia złożone w odpowiedzi na wezwanie referendarza, jeszcze bardziej pogłębiły wątpliwości co do faktycznej sytuacji materialnej skarżącego. Tytułem wyjaśnienia należało w tym miejscu podkreślić, że wystosowane do skarżącego wezwanie miało przede wszystkim na celu ustalenie źródła finansowania wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego Ł. S. Skutkiem tego wezwania miało być także ustalenie faktycznego składu osobowego gospodarstwa domowego skarżącego, a tym samym kręgu osób, które współkształtują jego sytuację materialną. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził bowiem, że skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Należy stwierdzić, że przedłożone przez skarżącego oświadczenia budzą znaczne wątpliwości. Jeszcze na etapie postępowania administracyjnego skarżący deklarował, że jego gospodarstwo domowe tworzy siedem osób. W druku PPF zeznał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z partnerką i córką, a już niespełna trzy tygodnie później - w reakcji na wezwanie referendarza sądowego – stwierdził, że mieszka z rodzicami, a nie z partnerką. Co znamienne, pomimo wezwania w tym zakresie, skarżący nie przedstawił żadnego dokumentu, który dotyczyłby jego partnerki życiowej. Trzeba też podkreślić, że bez względu na deklarację skarżącego co do składu osobowego jego gospodarstwa, jedynym dochodem – w świetle złożonych przez niego oświadczeń - pozostaje w tym gospodarstwie emerytura ojca skarżącego, obecnie w kwocie 918 zł. Do mankamentów wniosku należy także brak dokumentów obrazujących wydatki ponoszone w gospodarstwie domowym skarżącego. Dostrzeżone rozbieżności i mankamenty wniosku utwierdziły rozpoznającego wniosek w przekonaniu, że skarżący, inicjując niniejsze wpadkowe postępowanie, kierował się założeniem, aby przedłożyć tylko te dowody, które przemawiają na rzecz jego wniosku, ukrywając te mniej korzystne z omawianego punktu widzenia. Taki stan rzeczy wyklucza przyznanie prawa pomocy. Reasumując, skarżący nie wykazał, że w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym i dlatego działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w pkt 2 sentencji postanowienia.