I SA/Gl 988/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Eugeniusz Christ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lutego 2009 r. sprawy ze skargi A. L.-W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg płatniczych – umorzenia odsetek za zwłokę w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze z dnia 10 października 2008 r. na decyzję Dyrektor Izby Skarbowej w K. wymienioną w sentencji niniejszego postanowienia skarżąca złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Do skargi załączono wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF), w uzasadnieniu którego skarżąca podniosła, iż znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, gdyż z dochodu z działalności gospodarczej jej oraz jej małżonka, wynoszącego łącznie [...]zł, musi utrzymać rodzinę, składającą się dodatkowo z dwójki dzieci, przy czym jedno z dzieci rozpoczyna naukę. Wskazała również na wydatki związane ze zmianą pory roku (zakup opału i ciepłej odzieży). Sumę miesięcznych wydatków stałych określiła na kwotę [...] zł, wyliczając w tych ramach [...] zł na opał, [...] zł za energie elektryczną, [...] zł za gaz i [...] zł na szkołę. Według wniosku strona nie posiada majątku poza udziałem we współwłasności nieruchomości rolnej o powierzchni 2 ha, objętego hipoteką ustanowioną na rzecz banku. Pismem z dnia 25 listopada 2008 r. Referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącą i osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym (wskazano, iż należy w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich sześciu miesięcy), przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (wskazano, iż w przypadku gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank po dniu doręczenia wezwania, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty), nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2007 złożonych przez skarżącą, jej małżonka (lub ich wspólnego zeznania) oraz inne osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym (zastrzeżono, że jeśli w zeznaniach tych wykazano dochody ze stosunku pracy, należy dołączyć odpis umowy o pracę oraz zaświadczenie pracodawcy o wysokości wynagrodzenia wypłaconego w ostatnim miesiącu, wskazującego również formę tej zapłaty, ewentualnie udowodnić, np. za pomocą odpisu świadectwa pracy, iż stosunek pracy ustał), złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą i przez jej małżonka (sprecyzowano, że wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia działalności z ewidencji – zaświadczeniem potwierdzającym ten fakt oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych, w razie kontynuowania działalności – zaświadczeniem o treści wpisu w ewidencji gospodarczej oraz odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za wskazany wyżej okres), udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżąca nadesłała pismo z dnia 10 grudnia 2008 r., w którym wyjaśniła m. in., iż składa odpisy dokumentów takich jak: oświadczenia o wysokości zarobków domowników pozostających ze stroną we wspólnym gospodarstwie domowym, zeznania podatkowe jej i małżonka za rok 2007, zaświadczenia o wpisach do ewidencji działalności gospodarczej jej i małżonka, deklaracji VAT z ostatnich 6 miesięcy, księgi przychodów i rozchodów, ewidencji środków trwałych i faktur za opłaty związane z utrzymanie gospodarstwa domowego, wnosząc zarazem o przedłużenie terminu na złożenie tych załączników. Oświadczyła, iż załączniki te "dośle" w ciągu 3 dni. Do pisma załączono wyciągi z dwóch rachunków bankowych skarżącej, obrazujące operacje dokonane w okresie od września do listopada 2008 r. (końcowe salda dodatnie na tych rachunkach wyniosły [...]zł i [...]zł). W dniu 15 grudnia 2008 r. skarżąca nadała przesyłkę zawierającą odpisy następujących dokumentów: wydruki wykonane przez inkasenta dostawcy energii elektrycznej w dniu 23 kwietnia 2008 r. (opłaty za energię elektryczną za okres od dnia 27 lutego do 23 kwietnia 2008 r. , które wraz z odsetkami za zwłokę opiewają łącznie na kwotę [...]zł), zeznanie podatkowe skarżącej (PIT-28) od objętych ryczałtem przychodów uzyskanych w 2007 r. (skarżąca ujawniła w nim przychody w kwocie ogółem [...]zł), zeznanie podatkowe małżonka skarżącej za 2007 r. – PIT-36 (wykazano w nim przychody w kwocie [...]zł, koszty ich uzyskania w kwocie [...]zł oraz dochód w kwocie [...]zł), deklaracje dla podatku od towarów i usług dotyczących okresu od stycznia do października 2008 r. (skarżąca, rozliczająca się miesięcznie, najwyższą podstawę opodatkowania wykazała we wrześniu – [...]zł, a najniższą w lipcu – [...] zł, z kolei jej małżonek, rozliczający się kwartalnie, najwyższą podstawę wykazał w kwartale pierwszym – [...]zł, a najniższą w drugim – [...]zł), zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, ewidencja przychodów skarżącej opodatkowanych w formie ryczałtu za miesiące od stycznia do października 2008 r. (według niego od początku roku skarżąca uzyskała przychód w kwocie [...]zł, uiszczając składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne w kotach odpowiednio [...]zł i [...]zł) oraz podatkowa księga przychodów i rozchodów małżonka skarżącej za miesiące od stycznia do września 2008 r. (najwyższy przychód zadeklarowano we wrześniu – [...]zł, wtedy też odnotowany najwyższe koszty – [...]zł, w tym [...]zł tytułem czynszu, najniższy zaś w maju i w sierpniu – [...]zł. Ta ostatnia wartość stanowi najniższą kwotę czynszu, jaki małżonek skarżącej pobiera comiesięcznie, wynoszącego w rozpatrywanym przedziale czasowym najczęściej [...]zł). W dalszej kolejności postanowieniem z dnia 22 grudnia 2008 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżąca, zachowując ustawowy termin, wniosła sprzeciw, w którym zarzuciła, że Sąd nie uwzględnił, iż jej rodzina składa się z 4 osób (w tym dwoje małoletnich dzieci). W jej ocenie, Sąd nie ustosunkował się do sytuacji życiowej skarżącej, która przez dłuższy okres czasu przebywała na zwolnieniu lekarskim. Wskazała, iż kwota [...]zł wykazana na jednym z rachunków bankowych, z punktu widzenia czteroosobowej rodziny, jest kwotą niewielką. Podniosła, iż wraz z mężem prowadzi działalność gospodarczą, co związane jest z koniecznością posiadania jakichkolwiek środków finansowych, których nie sposób przeznaczyć w pierwszej kolejności na opłaty sądowe. Skarżąca zarzuciła nadto, iż żądanie ze strony Sądu tak obszernej dokumentacji (której znaczenie dla ustalenie jej sytuacji jest znikome) "opiera się o granice szykanowania i utrudniania dostępu do instytucji prawa pomocy". Wskazała również, że nie prowadzi ewidencji środków trwałych. Wyjaśniła, iż jej małżonek pobiera czynsz z tytułu wynajmu nieruchomości (na podstawie umowy czasowego użyczenia), jednakże jest to sytuacja czasowa. Nie jest on właścicielem tej nieruchomości. Oświadczyła, iż dokumenty dotyczące stosunku pracy pominęła, bowiem ilość żądanych przez Sąd dokumentów była zbyt duża. W końcowej części sprzeciwu podniosła, iż nie korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, zaś pracę zawodową łączy z wychowywaniem dwójki małoletnich dzieci. Wpis sądowy od skargi - z mocy § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) - wynosi w niniejszej sprawie [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) zwaną dalej w skrócie P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stwierdzić zatem należy, iż wniesienie sprzeciwu nie powoduje poddania postanowienia wydanego przez referendarza sądowego w ramach prawa pomocy ocenie sądu, lecz utratę mocy przez to orzeczenie i przejęcie sprawy do rozpoznania przez sąd. Rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata wskazać należy w pierwszej kolejności, iż dotyczył on przyznania jej tego prawa w zakresie całkowitym. Zgodnie bowiem z treścią art. 245 § 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Dyspozycja art. 199 P.p.s.a. konstytuuje zasadę odpłatności postępowania sądowoadminisracyjnego. Wyłączenie tej reguły w zakresie wnioskowanym przez skarżącą może nastąpić wobec osoby fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.) Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia bowiem w tym przepisie słów "gdy wykaże" wynika, iż to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Zakamycze 2005, s. 592). Warto przy tym wskazać na pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy, natomiast jeśli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie z dnia 9 września 2004 r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl.). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Gdańsku z dnia 27 lipca 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 335/05, LEX nr 220289). Decydując o przyznaniu lub odmowie przyznania prawa pomocy należy mieć przy tym na względzie zarówno rzeczywistą sytuację majątkową wnioskodawcy ubiegającego się o przyznanie mu tego prawa, ocenioną na podstawie całokształtu dokumentacji i oświadczeń zebranych w toku postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy jak i konstytucyjne prawo sądu. W niniejszej sprawie stwierdzić należy, iż skarżąca, zdaniem Sądu nie wykazała okoliczności przemawiających za przyznaniem jej tego wyjątkowego przywileju, jakim jest prawo pomocy. Przede wszystkim należy stwierdzić, iż skarżąca nie nadesłała istotnych dokumentów źródłowych, na podstawie których możliwym byłoby merytoryczne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W szczególności nie złożyła ona takich dokumentów jak np. kopie faktur lub rachunków wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Skarżąca przedłożyła bowiem jedynie rachunek za energię elektryczną (sprzed kilku miesięcy). Nie wykonała również wezwania z dnia 25 listopada 2008 r. do nadesłania zeznań podatkowych za rok 2007 skarżącej i jej małżonka (lub ich wspólnego zeznania). Złożyła wszak wyłącznie zeznanie odnoszące się do przychodów opodatkowanych w formie ryczałtu. Natomiast z akt administracyjnych (np. z decyzji Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w B. z dnia [...] ) niniejszej sprawy wynika, iż skarżąca wykazała przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...]zł, koszty jego uzyskania w wysokości [...]zł oraz dochód w wysokości [...]zł. Wskazać jednocześnie należy, iż skarżąca zignorowała wezwanie w części odnoszącej się do udokumentowania pozostawania przez nią w stosunku pracy w 2007 r. Z akt administracyjnych wynika bowiem, iż za ów rok skarżąca wykazała dochód ze stosunku pracy w wysokości [...]zł. Wskazać należy, że skarżąca świadomie nie przedstawiła dokumentacji związanej ze stosunkiem pracy bowiem w sprzeciwie od postanowienia z dnia 22 grudnia 2008 r. przyznała, iż pominęła ją ze względu na zbyt dużą ilość żądanych dokumentów. Nie wykonanie z kolei wezwania w tym zakresie uniemożliwia w praktyce ocenę sytuacji majątkowej skarżącej. Skarżąca nie nadesłała również wyciągu z rachunku bankowego jej małżonka, który jako osoba prowadząca działalność gospodarczą powinien taki rachunek posiadać. Nadto, wątpliwości budzą również twierdzenia skarżącej dotyczące składnika majątkowego, w związku z wynajmem którego jej małżonek pobiera regularnie czynsz. W sprzeciwie od postanowienia z dnia 22 grudnia 2008 r. skarżąca wyjaśniła wprawdzie, iż małżonek jej pobiera czynsz z tytułu wynajmu nieruchomości na podstawie umowy czasowego użyczenia, jednakże jest to sytuacja czasowa. Nie jest on właścicielem tej nieruchomości (na marginesie należy wspomnieć, iż skarżąca nie nadesłała jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego zawarcie umowy użyczenia, czy też jakiejkolwiek innej umowy, na podstawie której pobierany jest czynsz). Podnieść wszak należy, iż niewątpliwie małżonek skarżącej otrzymuje miesięcznie wpływy w wysokości najczęściej [...]zł tytułem czynszu (co zostało odnotowane w księdze przychodów i rozchodów). W księdze przychodów i rozchodów za miesiące od stycznia do września 2008 r. nie ma natomiast jakiejkolwiek adnotacji wskazującej na to, iż kwoty uzyskiwane miesięcznie przez męża skarżącej z tytułu czynszu były obciążone wydatkami (kosztami). Ponadto należy wskazać, iż skarżąca miała możliwość zgromadzenia brakującej dokumentacji do momentu wniesienia sprzeciwu na postanowienia z dnia 22 grudnia 2008 r., zatem do dnia 19 stycznia 2009 r. (data nadania pisma będącego sprzeciwem) oraz przedłożenia jej wraz ze złożeniem sprzeciwu, czego jednak nie uczyniła. W tym miejscu warto również przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w postanowieniach z dnia 6 października 2004 r. (sygn. akt GZ 61/04 i GZ 64/04, niepubl.) zgodnie z którym udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych (zob. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2006, str. 594). Odnosząc się do wniosku o ustanowienie fachowego pełnomocnika stwierdzić należy, że sytuacja materialna skarżącej nie jest na tyle ciężka, aby uzasadnione było wyłożenie ze środków publicznych kwot na pokrycie zastępstwa procesowego świadczonego z urzędu. W ocenie Sądu, zgromadzona w sprawie dokumentacja pozwala przyjąć, iż zarówno skarżąca, jak i jej małżonek osiągają przychody z działalności gospodarczej w kwotach pozwalających bez trudności na partycypację w kosztach postępowania, w tym na uiszczenie wpisu od skargi we wskazanej wyżej wysokości. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż postępowanie wszczęte na skutek wniosku skarżącej o zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata nie wykazało istnienia przesłanki przyznania prawa pomocy, określonej w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., działając w oparciu o art. 260 tej ustawy, orzekł, jak w sentencji postanowienia.