I SA/Gl 998/14

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 1 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi Z. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze z dnia 28 lipca 2014 r., skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Z. H. zwrócił się między innymi o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Do skargi dołączył urzędowy formularz wniosku (druk PPF z dnia 28 lipca 2014 r.), w którym ze sposobu wypełnienia rubryki nr 4 wynika, że skarżący ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie wskazanych tam przedstawicieli korporacji zawodowych, tj. radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Należy wskazać, że wypełniając ten punkt formularza należało wykreślić niepotrzebną rubrykę, tymczasem skarżący wykreślił jedynie pozycję "częściowe zwolnienie od kosztów sądowych". W motywach wniosku skarżący odnotował, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Ze sposobu wypełnienia dalszych rubryk formularza wynika, że skarżący z nikim nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym; nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro oraz że nie osiąga żadnych dochodów. Z kolei na posiadany przez niego majątek składają się dom o pow. 112 m2 oraz nieruchomość rolna o pow. 0,5 ha. Analiza dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych w zestawieniu z oświadczeniem zawartym w urzędowym formularzu zrodziła wątpliwości, których następstwem było wezwanie skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wezwaniem z dnia 11 września 2014 r. zobowiązano skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenia dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie tytułu prawnego do nieruchomości położonej w J. przy ul. [...] oraz zaświadczenia wskazującego na wszystkie osoby tam zamieszkałe/zameldowane; w tych ramach należało wskazać nadto na relacje łączące to osoby; 2) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; potwierdzenia dokonania opłat z tytułu: ubezpieczenia, wsadu węglowego itp.; nakaz płatniczy w podatku od nieruchomości) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; w tych ramach należało nadto wskazać, kto i w jakim zakresie ewentualnie partycypuje w ponoszeniu ww. opłat; 3) nadesłanie aktualnego zaświadczenia właściwego urzędu pracy zawierającego adnotację o proponowanych skarżącemu możliwościach zatrudnienia; 4) złożenie oświadczenia, z którego wynikałby, czy skarżący korzysta ze wsparcia pomocy społecznej; w przypadku odpowiedzi twierdzącej należało nadesłać kopie stosownych decyzji w tym zakresie; 5) udokumentowanie źródła finansowania wydatków, o których mowa w pkt 2 wezwania. W pouczeniu do tej części wezwania poinformowano skarżącego, że niezastosowanie się do wezwania w wyżej zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Niezależnie od przybliżonej wyżej części wezwania, zobowiązano nadto skarżącego do jednoznacznego wskazania – w terminie 7 dni – zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odpowiadając na ww. wezwanie skarżący nadesłał pismo procesowe z dnia 19 września 2014 r. zatytułowane "uzupełnienie braków formalnych wniosku o przyznanie pomocy prawnej i zwolnienie od kosztów sądowych". W tych ramach ponownie oświadczył, że jest osobą bezrobotną, na dowód czego przedstawił aktualne zaświadczenie. W dalszej kolejności podkreślił, że nie korzysta z pomocy społecznej. Następnie zauważył, że referendarz sądowy nie miał podstaw do sformułowania pięciu przybliżonych wyżej punktów wezwania. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie. W punkcie wyjścia należało poczynić kilka uwag, co do zakresu rozpoznanego obecnie wniosku. Otóż pierwotnie, Z. H. sformułował w skardze wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W dołączonym doń formularzu, mając na uwadze sposób wypełnienia rubryki nr 4 przyjęto, że wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W wezwaniu z dnia 11 września 2014 r. zobligowano skarżącego między innymi do jednoznacznego wskazania zakresu wniosku. W piśmie z dnia 19 września 2014 r. skarżący nie ustosunkował się wprost do tej części wezwania, nie mniej jednak uznano, że zakres wniosku może być odkodowany w oparciu o konstrukcję tytułu tegoż pisma. Skarżący użył tam bowiem spójnika, pisząc, że uzupełnia braki formalne "wniosku o przyznanie pomocy prawnej i zwolnienie od kosztów sądowych". Taki stan rzeczy pozwolił przyjąć referendarzowi, że zakres wniosku obejmuje zarówno ustanowienie pełnomocnika, jak i zwolnienie od kosztów sadowych. Poczynione założenie, z uwagi na dalszą część rozważań, nie będzie miało jednakowoż ostatecznie większego znaczenia w kontekście zapadłego rozstrzygnięcia wniosku. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do przepisu art. 245 § 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym osobie fizycznej, jest wykazanie przez wnioskodawcę, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Zgodnie z jednolitą linią orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. postanowienie z dnia 4 stycznia 2011 roku w sprawie o sygn. akt II FZ 681/10; LEX orzeczenia nr 742735; dostępne także na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl w zakładce baza orzeczeń) z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wynika, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 252 § 1 P.p.s.a, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Warunkiem przyznania omawianego uprawnienia procesowego jest przedstawienie przez wnioskodawcę w sposób nie budzący wątpliwości swej sytuacji rodzinnej i majątkowej, na podstawie której Sąd (referendarz sądowy) będzie mógł dokonać oceny zaistnienia w konkretnej sprawie przesłanek przyznania prawa pomocy. W sytuacji zaś, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, Sąd (referendarz sądowy) ma możliwość wezwania strony do złożenia w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenie lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (patrz art. 255 P.p.s.a.). Powyższe spostrzeżenia oznaczają ni mniej ni więcej, że przyznanie wnioskowanego uprawnienia procesowego mogło nastąpić jedynie na podstawie klarownie przedstawionego przez stronę stanu faktycznego, w zakres którego wchodzi sytuacja majątkowo-rodzinna wnioskodawcy ujmowana w jej całokształcie. Nieudzielanie przez skarżącego wszystkich wskazanych w wezwaniu informacji, w szczególności odmowa udzielenia odpowiedzi dotyczącej stanu posiadania wnioskodawcy, wysokości wydatków ponoszonych w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a w szczególności brak informacji co do źródeł finansowania tychże wydatków, uniemożliwiło referendarzowi sądowemu przeprowadzenie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Wbrew stanowisku skarżącego, że brak było podstaw do wzywania go o dodatkowe dokumenty i oświadczenia, należy podkreślić, iż art. 255 P.p.s.a. nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wyraźnie sformułowany obowiązek do złożenia na wezwanie Sądu (referendarza sądowego), w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zakres tego obowiązku wyznacza funkcjonalna wykładnia art. 255 P.p.s.a. - jego realizacja ma umożliwić ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego osoby, która ubiega się o przyznanie uprawnienia procesowego, stanowiącego, o czym należy pamiętać, wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów swego udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Badanie sprawy w przedmiocie prawa pomocy nie polega, jak zdaje się zakładać skarżący, na analizie spełnienia przez wniosek określonych kryteriów formalnych, ale na merytorycznym ustaleniu faktycznego zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy i podjęciu na tej podstawie określonego rozstrzygnięcia. Skarżący, uchylając się od przedstawienia precyzyjnych informacji w omawianym zakresie, w istocie uniemożliwił referendarzowi poczynienie niezbędnych ustaleń faktycznych w sprawie. Nie sposób przyjąć, że orzekający tutaj referendarz sądowy, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy, dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. Tytułem wyjaśnienia należało w tym miejscu podkreślić, że wystosowane do skarżącego wezwanie miało przede wszystkim na celu ustalenie źródła finansowania wydatków związanych z utrzymaniem posiadanego przez skarżącego domu o pow. 120 m2 oraz działki o pow. 5000 m2. Niepodobna wszak przyjąć, że takowe wydatki w jego gospodarstwie nie są ponoszone. Ujawniona nieścisłość nabiera szczególnego wymiaru w zderzeniu z informacją, że skarżący jest z formalnego punktu widzenia osobą bezrobotną od 2006 r. Dodatkowo podjęto czynności zmierzające do ustalenia kręgu osób, które mogą się współkształtować sytuację materialną skarżącego np. poprzez partycypację w ww. wydatkach. Analiza dokumentów zastanych w aktach administracyjnych sprawy, a w szczególności zwrotnych potwierdzeń odbioru, z których wynika, że korespondencję adresowaną do skarżącego odbierają dorośli domownicy (co znamienne, skarżący nie wymienił ich w formularzu), pozwoliła przyjąć, że optyka skarżącego towarzysząca mu przy wypełnianiu druku PPF rozminęła się z obrazem jaki powstał na gruncie akt sprawy. Kwestą sporną może się w tym przypadku wydawać postrzeganie sformułowania użytego w druku urzędowego formularza, tj. "wspólne gospodarstwo domowe". Co znamienne, zarówno ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak i przepisy wykonawcze, nie definiują tego pojęcia. Przyjmuje się natomiast w literaturze, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu, które związane jest z koncentracją ich interesów życiowych, przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymywaniu tego gospodarstwa (tak. Ł. Strzępek [w:] Pisma stron w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, orzecznictwo, wzory /pod. red. R. Mikosza/, Warszawa 2008 r., s. 154). Nie ulega wątpliwości, że pozostali domownicy współkształtują, a przynajmniej powinni, sytuację materialną skarżącego, skoro zamieszkują w nieruchomości, której jest właścicielem. Pomocną w omawianym zakresie wydaje się także ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.). Zgodnie bowiem z treścią art. 6 pkt 10 ustawy, osoba samotnie gospodarująca to osoba prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe, natomiast w świetle art. 6 pkt 14 ustawy, przez rodzinę rozumie się osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Dochodem rodziny zgodnie z art. 6 pkt 4 ustawy jest suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie. Wzmocnienia przywołanego wyżej stanowiska rozpoznający wniosek dopatrzył się również na gruncie orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, który stwierdził, że skoro strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, LEX nr 552223). Reasumując, skarżący nie wykazał, że w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy i dlatego działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia. Co więcej, bierna postawa skarżącego nie pozwoliła również ocenić wniosku w kontekście przesłanki częściowego przyznania prawa pomocy.