II SA/Gl 1025/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J. L. (L.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 maja 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1094/2024/8088 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 22 maja 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1094/2024/8088 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta W. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 15 marca 2024 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższa decyzja Kolegium zapadła w następującym stanie faktycznym. Prezydent odmówił J. L. (dalej "Skarżący") umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Podstawę prawną decyzji stanowiły w szczególności przepisy art. 27, art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1993 z późn. zm.; dalej "u.p.o.u.a.") oraz art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej "k.p.a."). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Skarżący, na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., w piśmie z 26 października 2023 r. wniósł o umorzenie w całości jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Prośbę swą motywował ciężką sytuacją zdrowotną i finansową. Na dzień wydania decyzji, tj. 15 marca 2024 r. zadłużenie Skarżącego tytułem świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej B. L. wynosi łącznie kwotę [...] zł ([...] zł należność główna, [...] zł odsetki). Prezydent przeprowadził postępowanie wyjaśniające i ustalił, że Skarżący uprawniony jest do renty z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS"), jest częściowo niezdolny do pracy do 31 lipca 2025 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] r.), dokłada się do opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, posiada zadłużenie ok. [...] zł tytułem zaciągniętych kredytów i pożyczek. Ponadto Skarżący oświadczył, że przebywając w [...] wpłacił kwotę [...] w Sądzie w [...] na konto [...], jak sądził na spłatę zaległości alimentacyjnych, jednakże nie dostarczył żadnego potwierdzenia tejże wpłaty. Również Prezydentowi nie udało się ustalić, za pośrednictwem Samodzielnej Sekcji Obrotu Prawnego z Zagranicą Sądu Okręgowego w G. czy wierzycielka otrzymała taką kwotę alimentów. W ocenie Organu I instancji trudna sytuacja materialna, na którą powołuje się Skarżący jest okolicznością często dotyczącą dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów podlegających egzekucji. Nie jest to więc w ocenie Prezydenta szczególna okoliczność w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Ponadto umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Zatem dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Organ I instancji zaznaczył, że Skarżący legitymuje się orzeczeniem o częściowej niezdolności do pracy. Zatem nie ma przeciwskazań, aby podjął zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Dalej Prezydent podał, że decyzja w przedmiocie umorzenia ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące udzielenie tej pomocy. Skarżący wniósł odwołanie od ww. decyzji domagając się w pierwszej kolejności jej uchylenia i uwzględnienia jego wniosku w przedmiocie umorzenia zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W razie nieuwzględnienia jego żądania wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Organowi I instancji. W uzasadnieniu odwołania wyraził swoje niezadowolenie i wskazał, że jest osobą schorowaną (pozostaje pod opieką lekarza [...]) i jest uznany przez ZUS za osobę częściowo niezdolną do pracy (do 31 lipca 2025 r.), z tytułu czego otrzymuje rentę w miesięcznej wysokości [...] zł, która to stanowi jego jedyny dochód i ledwo starcza na jego utrzymanie. Dalej podał, że z uwagi na stan zdrowia, wbrew twierdzeniu Prezydenta, a także z uwagi na wiek, nie jest możliwe podjęcie przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia, a w konsekwencji Skarżący nie jest w stanie spłacić powstałego zadłużenia nawet w części. Skarżący zarzucił Organowi I instancji dowolność przy podejmowaniu decyzji. Ponadto po raz kolejny podniósł, że w czasie pobytu w [...] dokonał tytułem spłaty zadłużenia alimentacyjnego wpłaty kwoty [...] która to została dokonana w sądzie w [...] w stanie [...]. Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało rozstrzygnięcie Organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Organ odwoławczy przedstawił chronologicznie przebieg postępowania i własne ustalenia poczynione na podstawie zebranego przez Prezydenta materiału dowodowego. Kolegium w pełni zgodziło się z argumentacją zawartą w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej. Zdaniem Kolegium w przypadku Skarżącego nie zaistniała żadna szczególna przesłanka uzasadniająca umorzenie zadłużenia. Organ odwoławczy wskazał, że Skarżący jest osobą w wieku produkcyjnym, uzyskuje stały dochód (renta w wysokości [...] zł netto), nie ma na utrzymaniu innych osób. Samo uzyskiwanie niskich dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Natomiast w orzeczeniu ZUS wskazano, że Skarżący jest częściowo niezdolny do pracy i to tylko na czas określony, tj. do 31 lipca 2025 r. Nadto Organ odwoławczy stwierdził, że Prezydent w sposób wnikliwy wyjaśnił kwestię rzekomej wpłaty przez Skarżącego kwoty [...] w [...] na konto [...] na spłatę zaległości alimentacyjnych. Kolegium również nie zanegowało faktu, że jednorazowa spłata zadłużenia wraz z odsetkami nie jest w sytuacji Skarżącego możliwa, jednak u.p.o.u.a. przewiduje jeszcze inne ulgi w postaci rozłożenia na raty oraz odroczenia terminu spłaty zadłużenia. Umorzenie zadłużenia, co do zasady można zastosować, gdy dłużnik alimentacyjny wykorzystał przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności wystąpił o umorzenie zadłużenia. W skardze na decyzję Kolegium Skarżący zarzucił naruszenie: 1. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez niepełne, niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego, a także błędną ocenę materiału dowodowego w sprawie, w szczególności przez: - zaniechanie wyjaśnienia kwestii dokonanej przez Skarżącego wpłaty kwoty [...] celem pokrycia zobowiązania alimentacyjnego, która to kwota została wpłacona w kasie [...] w stanie [...], co było związane z postępowaniem wszczętym w sprawie zadłużenia alimentacyjnego przez Sąd Okręgowy w G. w [...] r.; - stwierdzenie, że nie zachodzą przesłanki do wnioskowanego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy sytuacja zdrowotna i finansowa Skarżącego przemawia za uwzględnieniem wniosku; 2. art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że w sprawie nie zostały wykazane przesłanki do uwzględnienia wniosku o umorzenie zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy powyższe potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Przy tak sformułowanych zarzutach, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Prezydenta i zobowiązanie Organu I instancji do wydania decyzji uwzględniającej jego wniosek w przedmiocie umorzenia zobowiązań z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, względnie wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie Organowi sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi Skarżący powołał się na swój zły stan zdrowia psychicznego oraz częściową niezdolność do pracy orzeczoną do 31 lipca 2025 r., a w konsekwencji brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia i spłaty zadłużenia nawet w części. Dalej w uzasadnieniu podniósł, że decyzja Prezydenta, choć uznaniowa, nie może być dowolna. W końcowej części uzasadnienia Skarżący podał, że pozostawał w uzasadnionym przekonaniu, iż uiszczając kwotę [...] reguluje swoje zobowiązanie w stosunku do funduszu alimentacyjnego, zaś organy zaniechały poczynienia ustaleń w tym zakresie. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasową argumentację. Na rozprawie 17 stycznia 2025 r. Skarżący podtrzymał wniesioną skargę. Podkreślił, że był przekonany, że dokonanie wpłaty [...] na konto sądu w [...] spowodowało, że nie posiada on żadnego zadłużenia. Wskazał, że jego zadłużenie alimentacyjne zostało rozłożone na raty i comiesięcznie na konto MOPS uiszcza kwotę [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądu administracyjnego oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji wynikające z treści art. 145 § 1 p.p.s.a, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz decyzja Organu I instancji nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym ich eliminację z obrotu prawnego. Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego zwrotu należności nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Stosownie do art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W rozpoznawanej sprawie Skarżący skorzystał z uprawnienia wynikającego z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. wnosząc o umorzenie w całości jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Przy stosowaniu ulgi w postaci umorzenia należności należy mieć po pierwsze na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych. W przypadku rodziców w stosunku do dzieci zobowiązania alimentacyjne mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. Po drugie zwrot należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 18 czerwca 2020 r., I OSK 2611/19; z 20 listopada 2019 r., I OSK 3150/18; z 21 kwietnia 2020 r., I OSK 346/1 - opublikowane w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). Umorzenie należności może nastąpić wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Po trzecie zaś, decyzja w sprawie umorzenia należności alimentacyjnych jest podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu administracji publicznej do umorzenia należności. Wystąpienie przesłanek przewidzianych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne tj. odmówić umorzenia należności. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności nie zezwala jednak organowi na całkowitą i niekontrolowaną swobodę w rozstrzyganiu sprawy. W orzecznictwie wskazuje się, że organ jest szczególnie związany zasadami ogólnymi unormowanymi w rozdziale 2 k.p.a. Organ powinien zatem podejmować wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, jak również wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.). Kontrola sądowa decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do oceny czy postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, czy zgodnie z nimi ustalono stan faktyczny sprawy, a rozstrzygnięcie wynika z tych ustaleń i nie ma znamion rozstrzygnięcia dowolnego. Sąd może zatem badać jedynie legalność, a nie słuszność czy celowość zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu, analiza zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że zainicjowane wnioskiem Skarżącego postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zostało przeprowadzone zgodnie z wymogami k.p.a., a organy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego. Wydanie decyzji zostało poprzedzone wyjaśnieniem i analizą sytuacji dochodowej oraz rodzinnej Skarżącego. Wyciągnięte wnioski w zakresie rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia należności mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym. Organy wyczerpująco uargumentowały swoje decyzje wskazując okoliczności dotyczące sytuacji osobistej i rodzinnej Skarżącego, które przemawiają za zajętym stanowiskiem. Prawidłowo ustalono wysokość zobowiązań Skarżącego, jego aktualne dochody, stan zdrowia, a także sytuację finansową i życiową. W aktach znajdują się decyzje o zwrocie przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, zestawienia zadłużenia z wyszczególnieniem poszczególnych wpłat Skarżącego oraz oświadczenie przedstawicielki ustawowej osoby uprawnionej do alimentów. Dokumenty te kształtują sytuację prawną Skarżącego, tj. potwierdzają istnienie długu alimentacyjnego i jego wysokość. W związku z tym organy prawidłowo dokonały oceny wniosku Skarżącego w odniesieniu do zadłużenia, które wynikało z ww. dokumentów. W kwestii wpłaty kwoty [...] należy wskazać, że Organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające, tj. zwracał się do przedstawicielki ustawowej osoby uprawnionej do świadczenia, a także do Sądu Okręgowego w G. . Wpłata kwoty [...] nie została potwierdzona przez te podmioty. Z kolei Skarżący w żaden sposób nawet nie uprawdopodobnił, aby takie zdarzenie miało miejsce. Oświadczenie Skarżącego o dokonaniu wpłaty ani pismo Sądu Okręgowego w G. z [...] r. nie stanowią dowodu, że Skarżący uiścił [...] tytułem spłaty zadłużenia alimentacyjnego. W toku postępowania Skarżący nie podjął żadnych działań celem wykazania, że sporna kwota została przez niego uiszczona na poczet zadłużenia alimentacyjnego (np. uzyskanie potwierdzenia wpłaty w Sądzie w [...] w stanie [...]). W toku postępowania Skarżący nie przedłożył zatem żadnych dowodów stanowiących podstawę do kwestionowania wysokości jego zadłużenia. Sytuacja Skarżącego jest trudna, jednak nie jest na tyle wyjątkowa, aby uzasadniała umorzenie należności. Z ustaleń organów wynika, że Skarżący utrzymuje się z renty, a oprócz zadłużenia alimentacyjnego posiada inne długi w wysokości ok. [...] zł. Okoliczności te nie stanowią jednak ani stanu nadzwyczajnego, na powstanie którego Skarżący nie miał wpływu, ani też takiego, którego nie mógł przewidzieć. Okoliczność, że obecnie jedynym dochodem Skarżącego jest renta oraz, że Skarżący posiada zadłużenie z innych tytułów nie oznacza niejako automatycznie, że powinno dojść do umorzenia zadłużenia. W toku postępowania ustalono także, że Skarżący pozostaje pod opieką lekarza specjalisty oraz ma orzeczoną częściową niezdolność do pracy. Jednakże organy słusznie wskazały, że częściowa niezdolność do pracy nie jest przesłanką, która by powodowała, że nie może on podjąć zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Nadto częściowa niezdolność do pracy została orzeczona tylko terminowo, a nie na czas nieokreślony. Zatem nie ma przeciwskazań, bo Skarżący podjął zatrudnienie w warunkach pracy chronionej, bądź po ustaniu częściowej niezdolności do pracy podjął pracę, która umożliwi mu spłatę zadłużenia. Wobec tego brak możliwości spłaty zadłużenia nie ma charakteru trwałego, Skarżący ma możliwość poprawienia swojej sytuacji dochodowej. Natomiast zastosowanie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ulgi w postaci umorzenia zadłużenia wymaga oceny nie tylko aktualnej sytuacji dłużnika, lecz także oceny możliwości jej poprawy w przyszłości. Raz umorzona należność nie może być bowiem ponownie dochodzona od dłużnika, nawet gdy jego sytuacja uległa znacznej poprawie. W ocenie organów Skarżący nie wykazał zatem, by jego sytuacja była sytuacją szczególną, wyróżniającą go spośród innych dłużników alimentacyjnych, która by uzasadniała zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności. Organy w uzasadnieniach decyzji przedstawiły szczegółowo sytuację dochodową i rodzinną Skarżącego oraz wskazały powody uznania, że nie zachodzą podstawy do umorzenia należności. Jednocześnie rozważyły interes społeczny (publiczny) oraz słuszny interes strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. W motywach wydanych decyzji wyczerpująco wyjaśniły na czym polegało pierwszeństwo interesu publicznego w konflikcie ze słusznym interesem strony, prowadzące do odmowy umorzenia Skarżącemu zadłużenia. Nadto organy sprostały art. 77 k.p.a., w sposób wyczerpujący zebrały i rozpatrzyły cały materiał dowodowy, a także dokonały prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. Decyzje zostały uzasadnione zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a. i czytelnie wskazywały, jakie względy zdecydowały, że to, a nie inne, rozstrzygnięcie w sprawie zapadło. Organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Dlatego nie można zgodzić się z zarzutami skargi dotyczącymi naruszenia przez organy orzekające w sprawie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że Skarżący aktualnie korzysta z ulgi płatniczej w postaci rozłożenia zadłużenia alimentacyjnego na raty, co potwierdza zasadność stanowiska organów o braku podstaw do umorzenia zadłużenia. Końcowo należy wskazać, że odmowa przyznania wnioskowanej ulgi płatniczej nie pozbawia Skarżącego możliwości składania kolejnych wniosków w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. (w tym o umorzenie zadłużenia), a w przypadku skierowania wobec niego egzekucji - zarzutu wygaśnięcia zobowiązania na skutek jego spłaty. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.