II SA/Gl 1074/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący : Sędzia WSA Artur Żurawik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania w zakresie wniosku J. K. o udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 16 lipca 2014 r. J. K. złożył skargę na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...]. Zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 18 sierpnia 2014 r. został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia pod rygorem odrzucenia skargi. W piśmie nadanym na Poczcie w dniu 11 września 2014 r. złożył wniosek o przywrócenie terminu do złożenia odpowiedzi na pismo pt. "Wezwanie", a dotyczące "(...) złożenia odpisu skargi złożonej w postaci odpisu poświadczonej podpisem (...)" i zakreślenie mu w tym zakresie dodatkowego terminu do 15 września 2014 r. Jednocześnie wniósł o zwolnienie go z wpisu w wysokości 100 zł. Zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 16 września 2014 r. skarżący został wezwany do wypełnienia i nadesłania do Sądu urzędowego formularza, będącego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Druk formularza oraz wezwanie do uzupełnienia braków formalnych wniosku otrzymał on w dniu 3 października 2014 r. W swym wniosku złożonym w dniu 9 października 2014 r. na urzędowym formularzu skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wskazał na swój zły stan zdrowia oraz złą sytuację majątkową. Podał, że jego dochody wynoszą około 1.800 zł brutto, przy czym z tytułu samego czynszu płaci miesięcznie 1.000 zł. Referendarz sądowy wezwał wymienionego w trybie art. 255 p.p.s.a. w dniu 16 października 2014 r. do uzupełnienia i uprawdopodobnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez udokumentowanie aktualnej wysokości pobieranej renty rodzinnej oraz podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości ponoszonych kosztów bieżącego utrzymania i przedłożenia dowodów na te okoliczności. Wezwanie to skarżący otrzymał w dniu 27 października 2014 r. W dniu 3 listopada 2014 r. skarżący przesłał pismo, w którym podał wysokość swoich wydatków, odmówił jednak złożenia do akt dowodów zapłaty należności za czynsz i opłaty za media. Podał, że nie chce, by o jego miejscu pobytu dowiedziały się osoby, z którymi pozostaje w sporach. Przesłał jedynie kopię decyzji ZUS o przyznaniu renty rodzinnej w wysokości 1.816,12 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 20 listopada 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach oddalił wniosek wymienionego o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że wnioskujący nie przedłożył na wezwanie wszystkich wymaganych dokumentów, które miałyby świadczyć o zasadności jego wniosku. Nie wykazał tym samym, że zachodzą przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Odpis postanowienia został skarżącemu doręczony w dniu 10 grudnia 2014 r., a w dniu 17 grudnia 2014 r. złożył on sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. W jego uzasadnieniu podał, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem referendarza i wniósł o wyznaczenie w tym zakresie wokandy z jego udziałem. Wskazał również na prowadzone postępowania administracyjne i sądowe, w których czynnie uczestniczy, a które są wynikiem sporów ze wskazanymi w sprzeciwie osobami. Dodał również, że nie przedłożył żądanych dokumentów, bowiem nie chce, by dane te dostały się w niepowołane ręce. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012.270 tekst jednolity ze zm. – dalej p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym wtedy, gdy osoba wnioskująca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Do takich osób można zaliczyć np. bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia (M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 4 do art. 246). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje znowuż wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem administracyjnym stronom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym oraz kosztów pomocy prawnej udzielonej im przez profesjonalnego pełnomocnika. Dodać należy, że określenie zawarte w art. 246 §1 p.p.s.a. "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Przy tym "[n]a etapie rozpatrywania wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd pierwszej instancji nie prowadzi postępowania dowodowego, lecz jedynie dokonuje oceny oświadczeń strony, uzupełnionych ewentualnie w trybie art. 255 p.p.s.a." (M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 2 do art. 246). Podkreślenia wymaga, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, który nie przedstawia żądanych wyjaśnień, musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jego bierności (tak m. in. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08; postanowienie NSA z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 109/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo, niewykazanie niezbędnych danych dotyczących bieżących wydatków uniemożliwia ustalenie, czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy, nawet jeśli znany jest poziom osiąganych przez stronę dochodów (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 4 października 2006 r., III SA/Wa 604/06, niepubl.; H. Knysiak – Molczyk, [w:] T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, teza 8 do art. 246, s. 1091; M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 2 do art. 246). Skoro skarżący nie przedłożył żądanych dokumentów, a tym samym nie wykazał, że zachodzą przesłanki do przyznania mu prawa pomocy, stąd nie było żadnych podstaw, by wniosek ten uwzględnić. Był pouczany o konsekwencjach niedołączenia wymaganych dokumentów, a mimo to swój obowiązek zlekceważył. Z kolei przedstawione przez niego do tej pory dokumenty i oświadczenia należało uznać za niewystarczające do odtworzenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, czyli faktycznie podatnicy, inni obywatele. Przy tym instytucja ta powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., według którego to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Brak było też podstaw do wyznaczenia rozprawy lub posiedzenia z udziałem skarżącego, celem umożliwienia mu przedstawienia szczegółowych danych o swej sytuacji majątkowej i finansowej. Zgodnie bowiem z art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd nie ma przy tym obowiązku odbywania takich posiedzeń z udziałem stron (zob. art. 95 p.p.s.a.) i to w sytuacji, kiedy już z akt postępowania wynika, że skarżący chciałby przedstawić na takim posiedzeniu okoliczności dotyczące jego sytuacji majątkowej, które miał obowiązek wykazać wcześniej, w wyznaczonym terminie 7 dni od dnia wezwania go zgodnie z art. 255 p.p.s.a., a obowiązkowi temu uchybił. Wskazać również należy, że brak jest podstaw do rozpoznania niniejszego sprzeciwu w odrębnym postępowaniu, opatrzonym inną sygnaturą, w którym to miałoby nastąpić "utajnienie" wskazanych we wniosku dokumentów. Sprzeciw jest specyficznym rodzajem środka prawnego, związanym z wprowadzeniem instytucji referendarza sądowego, który powoduje przejęcie kompetencji do rozpoznania i rozpatrzenia incydentalnej kwestii przyznania prawa pomocy przez sąd. W postanowieniu z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn.. FZ 375/04 (publ. ONSAiWSA 2005, nr 6, poz. 119) NSA stwierdził, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy ustawy. Sprawa jest rozpoznawana ponownie od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. (zob. też M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 2 do art. 260 oraz podana tam literatura i orzecznictwo). Nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego również z tego powodu, że sam skarżący podał, iż w innym postępowaniu przed Sądem Okręgowym w K. dokumentacja ta była już częściowo ujawniona i to przez osoby, które potencjalnie w niniejszym postępowaniu – zdaniem skarżącego – nie powinny mieć wglądu w przywołane dokumenty. Poza tym "utajnienie" miałoby dotyczyć "udokumentowanych" danych wskazanych w sprzeciwie, a wyżej stwierdzono, że skarżący nie udokumentował w należyty sposób swej sytuacji majątkowej i finansowej. Dodatkowo, w niniejszym postępowaniu o przyznanie prawa pomocy stroną jest wyłącznie wnoszący sprzeciw, a nie inne osoby i organy. W wyniku nowelizacji p.p.s.a. z dnia 12 lutego 2010 r., która weszła w życie w dniu 10 kwietnia 2010 r. (Dz. U. 2010.36.196), do art. 252 p.p.s.a. dodano § 3. Jasno z niego wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, które ma charakter wpadkowy, stronami nie są te same podmioty co w postępowaniu głównym. Ustawodawca ograniczył w przypadku postępowania co do przyznania i odmowy przyznania prawa pomocy uprawnienia pozostałych stron (uczestników) postępowania. Zastrzegł bowiem, że postanowienia w tej materii doręcza się jedynie stronie, która złożyła wniosek i jej tylko przysługuje zażalenie. Przyjęte rozwiązanie zwiększa zatem ochronę prywatności wnioskodawcy, w szczególności wobec uczestników postępowania. Dane wrażliwe dotyczące sytuacji materialnej, finansowej i ogólnie życiowej wnioskodawcy nie są zatem udostępniane w ramach tego postępowania wnioskowego pozostałym stronom i uczestnikom postępowania głównego (zob. H. Knysiak – Molczyk, [w:] T. Woś, H. Knysiak – Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, teza 7 do art. 252, s. 1108; M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 5 do art. 252 oraz podana tam literatura i orzecznictwo). Zatem brak jest podstaw do rozpoznawania sprzeciwu skarżącego w odrębnym postępowaniu, pod nową sygnaturą, w którym jego dane byłyby chronione w sposób szczególny, bardziej aniżeli wymaga tego sam ustawodawca. Dla jasności procesowej dodać również należy, że zgodnie z art. 243 §1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony zarówno przed wszczęciem postępowania, jak również w toku postępowania, na każdym jego etapie (zob. też M. Niezgódka – Medek [w:], B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2013, LEX-el., teza 5 do art. 243 i podana tam literatura). Wniosek ten winien być rozpoznany w pierwszej kolejności, nawet w sytuacji, kiedy to strona nie uzupełniała w terminie braków formalnych skargi lub braku w postaci opłaty i wnosi o jego przywrócenie. Strona powinna mieć możliwość korzystania z prawa pomocy na każdym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, o ile tylko spełnia przesłanki jego otrzymania, w przeciwnym razie byłaby ona pozbawiona skutecznego środka prawnego służącego np. przedstawieniu jej racji związanych z brakiem winy w uchybieniu terminowi, co mogłoby ograniczyć jej konstytucyjne prawo do sądu z art. 45 ust. 1 oraz ewentualnie ograniczyć jej prawo do wniesienia skutecznego środka odwoławczego od orzeczenia pierwszoinstancyjnego (art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji). Zatem dalszą kwestią w niniejszej sprawie będzie rozstrzygnięcie problemu skuteczności pozostałych czynności procesowych podjętych przez wnoszącego skargę, z uwzględnieniem ich terminowości (por. postanowienie NSA z dnia 21 września 2011 r., sygn. akt II GSK 1765/11, LEX nr 1068846). Mając powyższe na uwadze i działając na podstawie 243 §1 p.p.s.a., art. 245 §1 p.p.s.a. oraz art. 246 §1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. postanowiono jak w sentencji.