II SA/Gl 1097/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1377/2024/11182 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 20 maja 2024 r. nr [...]. Wnioskiem z dnia 30 października 2023 r. obecnie skarżący J. F. zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w R. o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką W. F. Po ponownym przeprowadzeniu postępowania, Prezydent Miasta R. decyzją z dnia 20 maja 2024 r. odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podał, że niepełnosprawność matki skarżącego nie powstała do ukończenia przez nią 25 roku życia, co stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśnił też, że świadczenie to nie stanowi wynagrodzenia za sprawowanie faktycznej opieki, ale jest rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Zdaniem organu I instancji przedstawiony przez skarżącego zakres opieki nie wykracza poza czynności dnia codziennego. Nie ma ona tym samym znamion opieki ciągłej i stałej, jak i nie ma przełożenia na rezygnację czy niepodejmowanie zatrudnienia. Skarżący nie musi całodobowo wykonywać czynności względem matki, które wymagałyby jego stałej obecności i nieustannego zaangażowania. W ocenie organu I instancji nie zaistniał zatem związek przyczyno-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki, bowiem zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. W wyniku rozpoznania odwołania skarżącego od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania. Zaznaczył, że skarżący nie zamieszkuje wraz z matką, gdyż przebywa w ośrodku wsparcia dla osób bezdomnych, a w przeszłości został przez matkę wymeldowany z zajmowanego przez nią lokalu. Z kolei ostatnie zatrudnienie skarżącego ustało w 2013 r., a w okresie poprzedzającym złożenie wniosku skarżący zajmował się zbieraniem surowców. Organ przytoczył również podstawy prawne wydanej decyzji. Podzielił przy tym stanowisko organu I instancji co do oceny zakresu sprawowanej opieki przez skarżącego nad matką. Wywiódł, że czynności opiekuńcze względem matki skarżący może wykonywać w warunkach zatrudnienia przy korzystaniu z pomocy brata. Organ odwoławczy nie zakwestionował przy tym stanu zdrowia matki skarżącego. Wbrew stanowisku organu I instancji, stwierdził także, że wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o jej uchylenie, jak również o uchylenie decyzji ją poprzedzającej. Zarzucił naruszenie: - art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu do 31 grudnia 2023 r. - t. jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., tj. pominięciu prawnie uzasadnionych celów tej ustawy; - art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez błędną wykładnię przesłanek warunkujących możliwość przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w tym w szczególności przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki oraz przesłanki dotyczącej powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18 roku życia; - art. 7 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ administracji publicznej wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zbagatelizowanie słusznego interesu skarżącego w przyznaniu mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki; - art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, prowadzący do błędnego ustalenia polegającego na uznaniu, że: - zakres opieki i czynności, które się na nią składają, nie są na tyle absorbujące czasowo lub wykonywane z taką częstotliwością, by skarżący nie mógł podjąć zatrudnienia, - z akt sprawy wynika, że skarżący nie musi całodobowo wykonywać względem matki takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby stałej obecności skarżącego i nieustannego zaangażowania, - czynności opiekuńcze względem matki mogą być realizowane także w warunkach zatrudnienia (przy odpowiedniej organizacji czynności higienicznych, porządkowych, zakupów czy wcześniejszego przygotowania posiłków) przy korzystaniu z pomocy brata i nie wymagają całkowitej rezygnacji podejmowania pracy zarobkowej. W uzasadnieniu skarżący wyjaśnił, że od dnia 23 października 2023 r. jego matka wymaga stałej opieki, gdyż w tym dniu została wypisana ze szpitala po odbytej hospitalizacji związanej z zabiegiem [...] oraz [...]. Wyjaśnił, że jego matka ma niedowład kończyny dolnej lewej. Zaznaczył, iż od tego czasu codziennie w godzinach od 7:00 do 21:00 sprawuje względem matki opiekę (utrzymuje higienę osobistą, odżywia i przygotowuje posiłki, przygotowuje i podaje leki, pomaga przemieszczać się z łóżka na wózek inwalidzki, robi zakupy, płaci rachunki, ogrzewa mieszkanie, wykonuje prace porządkowe). Tym samym pozostaje dyspozycyjny względem jej potrzeb, co w jego ocenie organ odwoławczy pominął. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., na co organ odwoławczy zasadnie zwrócił uwagę, powołując się przy tym na art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429), w myśl którego w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie o świadczeniach rodzinnych, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zatem zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że zakres opieki jakiej wymaga jego matka nie jest tego rodzaju, że uniemożliwiałby podjęcie przez skarżącego jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W konsekwencji stwierdzono, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Z taką oceną nie można jednak się zgodzić. Skarżący w dniu 30 października 2023 r. złożył wniosek o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że pozostaje to w bezpośrednim związku ze stanem zdrowia, w jakim znalazła się jego matka po wypisaniu jej ze szpitala w dniu 23 października 2023 r. Stan ten jest opisany w aktach i nie jest kwestionowany przez organy. Kwestią sporną jest natomiast to, czy z tego powodu skarżący nie może podjąć zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy niewątpliwie wskazuje, że skarżący wykonuje szereg czynności związanych z opieką nad matką, takich jak: pomoc przy ubieraniu, toalecie, robieniu zakupów, sprzątaniu, gotowaniu, przemieszczaniu z łóżka na wózek inwalidzki i inne. Z materiału tego wynika również, że matka skarżącego nie jest w stanie poruszać się samodzielnie. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2023 r. wynika wprost, że matka skarżącego jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Ponadto, poza skarżącym, nikt nie zajmuje się na stałe sprawowaniem opieki nad nią. Wypada w tym miejscu wskazać, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie precyzuje pojęcia opieki, ani jakich wykonywanych czynności ona dotyczy. Ustawodawca nie posłużył się bowiem jakimkolwiek twierdzeniem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Co istotne, nie określił, aby opieka musiała być stała, rozumiana pod pojęciem opieki całodobowej. Istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje bowiem, iż w powyższym przepisie chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, a punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powyższe oznacza, że opieka powinna być sprawowana codziennie. Nadto opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia tej pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (por.: wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 196/22). Wskazać w tym miejscu wypadnie również, iż opieka rozumiana przez pryzmat art. 17 ust. 1 u.ś.r., w sposób oczywisty winna stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Oznacza to, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go przez opiekuna, a sprawowaną opieką (vide: wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1333/21). Zdaniem Sądu organy administracji publicznej doszły do błędnego przekonania, że taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi, a sprawowana przez skarżącego opieka posiada znamiona, które umożliwiają mu zatrudnienie choćby w częściowym wymiarze czasu pracy. Podkreślić trzeba, że matka skarżącego wymaga wsparcia w czynnościach życia codziennego, a skarżący musi być w pełni dyspozycyjny względem jej potrzeb. Nadto, nieuprawnione pozostają stwierdzenia, że pozostałe dzieci (rodzeństwo skarżącego) mogą udzielić pomocy w opiece nad matką tak, by skarżący mógł podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zaakcentować bowiem trzeba, że to nie w gestii organów leży organizacja opieki nad osobą tego wymagającą. Nie bez znaczenia dla powyższych rozważań pozostają wnioski pracownika socjalnego z przeprowadzonego w dniu 14 listopada 2023 r. wywiadu środowiskowego (k. 36 akt administracyjnych). We wnioskach tych wskazano m.in., że matka skarżącego wymaga stałej opieki oraz pomocy innej osoby (...). Wskazano również, że z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Jakkolwiek wnioski pracownika socjalnego nie są wiążące dla organu, jednakże brak ich uwzględnienia przy wydawaniu decyzji winien był znaleźć wyczerpujące odzwierciedlenie w jej uzasadnieniu, czego wszak zabrakło w niniejszej sprawie. Dodać przyjdzie, iż wskazywane przez organy okoliczności, że skarżący nie zamieszkuje z matką, że nocuje w ośrodku wsparcia dla osób bezdomnych, że ostatnie jego zatrudnienie miało miejsce w 2013 r., jak również, że w okresie poprzedzającym złożenie wniosku zajmował się "zbieraniem surowców", pozostają w niniejszej sprawie bez bezpośredniego wpływu na ocenę spełnienia przez skarżącego warunków do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Żadna z tych okoliczności nie stanowi bowiem w świetle art. 17 u.ś.r. negatywnej przesłanki do nabycia tego prawa. Mając na uwadze wskazane uchybienia należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z naprowadzonych wyżej motywów. Organ I instancji przeanalizuje ponownie zakres sprawowanej przez skarżącego opieki i o ile nie wystąpią nieznane do tej pory inne negatywne przesłanki, rozważy przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, począwszy od października 2023 r.