II SA/Gl 1177/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Protokolant specjalista Magdalena Dąbek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lutego 2025 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1257/2024/9667 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych oddala skargę. Zaskarżoną w sprawie decyzją z dnia 26 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1257/2024/9667 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania K. W. (dalej zwanego skarżącym), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 19 kwietnia 2024 r., odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w wysokości 4750 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał m.in. art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 421). Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezydent Miasta S. (dalej jako organ I instancji) wydał w dniu 19 stycznia 2024 r. decyzję nr [...] , w której uznał że kwoty wypłacone skarżącemu za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2021 r. w wysokości 4.750 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi. W dniu 26 lutego 2024 r. skarżący złożył wniosek o umorzenie ww. świadczeń. Wydając w sprawie decyzję z dnia 19 kwietnia 2024 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych organ I instancji powołał się na przeprowadzony wywiad środowiskowy, z którego wynika, że dochód rodziny skarżącego wynosi 4.530,46 zł (wynagrodzenie za pracę w wysokości 3.730,46 zł oraz świadczenie wychowawcze w wysokości 800,00 zł); miesięczne wydatki rodziny skarżącego to kwota 4.530,46 zł, na którą składają się: czynsz w wysokości 750,00 zł, energia elektryczna w wysokości 174,31 zł, wydatki na leki i leczenie w wysokości 24,99 zł, internet w wysokości 126,46 zł, rata za monitor w wysokości 159,95 zł, kino w wysokości 110,33 zł, kieszonkowe córki w wysokości 111,48 zł, kwiaty w wysokości 89,00 zł, spłata debetu w wysokości 68,00 zł, rata za zimowisko w wysokości 100,00 zł, opłaty TV w wysokości 27,30 zł, telefon w wysokości 149,00 zł, koszty związane z utrzymaniem samochodu 573,54 zł, ubezpieczenie w wysokości 84,00 zł oraz żywność w wysokości 1982,10 zł. Ponadto organ ustalił, że skarżący zamieszkuje z córką w mieszkaniu własnościowym, które jest wyposażone w podstawowy sprzęt gospodarstwa domowego. Brak jest zadłużenia czynszowego, co według organu oznacza, iż sytuacja mieszkaniowa jest stabilna i nie może stanowić przesłanki do umorzenia należności. Organ ustalił także, że skarżący jest osobą czynną zawodowo, jego sytuacja zdrowotna jest dobra i nie legitymuje się on orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W oparciu o powyższe organ I instancji uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dające podstawę do wydania decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń. Według organu rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie może rodzić przekonania, że trudna sytuacja dochodowa i zdrowotna zwalnia osoby pobierające świadczenia z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę lub powoduje brak konsekwencji w przypadku ich niedopełnienia. Niedomaganie się od strony zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. W konsekwencji organ przyjął, że trudna sytuacja w dacie rozpatrywania wniosku o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych nie musi oznaczać umorzenia rzeczonych świadczeń. Zaznaczył przy tym, że jednorazowa wpłata przekracza możliwości finansowe skarżącego i dlatego też możliwe jest rozłożenie zadłużenia na raty, gdyż posiada on stałe źródło utrzymania w postaci wynagrodzenia za pracę. Końcowo organ poinformował, że istnieje możliwość odroczenia terminu spłaty zadłużenia lub rozłożenia na raty, które może nastąpić jedynie na wniosek skarżącego. Zaznaczył, że rozliczając nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze w kwocie 4.750,00 zł na 60 miesięcy rata wyniesie około 79,17 zł. Skarżący nie zgodził się z powyższą decyzją, wnosząc od niej odwołanie. Nie odniosło ono jednak oczekiwanego przez niego skutku, gdyż zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 26 czerwca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1257/2024/9667 Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że w świetle art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ocena, czy w indywidualnym określonym przypadku zachodzą wspomniane względy, pozostawiona została uznaniu organów. Ocena ta musi być jednak poprzedzona zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a kolejno oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy. Kolegium zaakcentowało przy tym, że trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna". Tymczasem sytuacja materialna w jakiej znajduje się skarżący, choć nie pozwala na jednorazową spłatę zobowiązania w kwocie 4750,00 zł wraz z odsetkami, to jednak nie jest wyjątkowa, czy szczególna. Skarżący pracuje bowiem zawodowo i z tego tytułu osiąga stałe miesięczne wynagrodzenie, a jego sytuacja dochodowa może ulec poprawie w przyszłości, nie jest on bowiem osobą chorą lub niepełnosprawną. Ponadto Kolegium zauważyło, że ustawodawca przewidział trzy rozwiązania dla osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia: odroczenie spłaty, rozłożenie go na raty, a w ostateczności - umorzenie zadłużenia. Możliwości te stosowane winny być od najmniej dającego po wywołujący najdalej idący skutek. Dlatego osoba zobowiązana winna w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą jej możliwość złożenia wniosku o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty przedmiotowego zobowiązania. Odnosząc się do zarzutów strony zawartych w treści odwołania, w których strona kwestionuje powstanie świadczeń nienależnie pobranych. Kolegium wskazało, że organ odwoławczy związany jest treścią decyzji ostatecznej z dnia 19 stycznia 2024 r. w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w wysokości 4.750,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Pismem z 30 lipca 2024 r. strona wniosła skargę na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia. W skardze zarzucono pominięcie przez Kolegium faktu, że skarżący pobierał świadczenie wychowawcze przyznane decyzją ostateczną Kolegium z dnia 15 kwietnia 2020r. [...], a pieniądze były wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem na potrzeby bytowe dziecka. Z uzasadnienia skargi wynika przy tym, że według skarżącego nie powinien on ponosić konsekwencji powyższej, w jego ocenie błędnej decyzji Kolegium. Skarżący zaakcentował także, że jest ojcem samodzielnie wychowującym dziecko, a kwestia zamieszkania córki została ostatecznie uregulowana postanowieniem sądu z dnia 28 listopada 2023 r.; pieniądze pozyskane w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2021 r. były wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem na dziecko i jego potrzeby. Ponadto matka dziecka nie poczuwa się i nie partycypuje w kosztach utrzymania córki skarżącego. Z tych względów liczy na pozytywne rozpatrzenie jego wniosku. Końcowo skarżący podniósł opieszałość organów, wskazując, że organ I instancji wydał decyzję po ponad pół roku, natomiast Kolegium po ponad roku, co narusza art. 35 k.p.a. W toku postępowania naruszono także art. 78 § 1 k.p.a. oraz art. 75 § k.p.a. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia nienależnie pobranych na córkę świadczeń wychowawczych. W pierwszej kolejności zaakcentować należy, że prawidłowość i zgodność z prawem samego uznania tych świadczeń za nienależnie pobrane oraz zobowiązania strony do ich zwrotu nie mogły podlegać ocenie Sądu w niniejszym postępowaniu, zaś argumentacja o przeznaczeniu otrzymanych w tym zakresie środków na potrzeby dziecka nie mogła odnieść skutku. Kwestia obowiązku zwrotu rzeczonych świadczeń wykracza bowiem poza granice tej sprawy, albowiem została rozstrzygnięta w sposób ostateczny odrębną decyzją, a jest poza sporem, że decyzja ta stała się ostateczna i prawomocna. W rezultacie, przedmiot kontroli Sądu w niniejszej sprawie ogranicza się wyłącznie do rozstrzygnięcia w zakresie odmowy umorzenia wspomnianej należności. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, stanowiący, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego aktu, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Treść tego unormowania wskazuje jednoznacznie, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ (...) może umorzyć", jak również pojęcie niedookreślone "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", którego interpretację w odniesieniu do realiów występujących w danym konkretnym przypadku pozostawiono organowi administracji publicznej. Dodatkowo w polu widzenia trzeba mieć to, że skoro przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, to nawet ustalenie, że w danej sprawie występuje szczególnie uzasadniona okoliczność dotycząca sytuacji rodziny, nie musi jeszcze powodować, że podjęte zostanie pozytywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie. W sprawie należało przede wszystkim jednak mieć na względzie to, że uznaniowy charakter kontrolowanej decyzji wpływa na zakres, w jakim Sąd może ją kontrolować. Należy więc zdecydowanie zaakcentować, że sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji. Natomiast, co bardzo istotne, kontroli Sąd nie podlega zasadność jej wydania. Sprawowana przez sąd administracyjny kontrola dotyczy prawidłowego zastosowania prawa materialnego (w tym jego wykładni), jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Jednocześnie to do organów administracji należy ocena sytuacji i to organ, a nie Sąd administracyjny, decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Uznaniowy charakter kontrolowanej obecnie decyzji oznacza zatem, że zanim organ oceni zasadność umorzenia, to musi najpierw ustalić, czy podmiot zobowiązany do zwrotu tych świadczeń znajduje się w "szczególnej sytuacji rodzinnej". Dopiero po takim ustaleniu organ przechodzi do kolejnego etapu procesu decyzyjnego, na którym rozstrzyga, czy w związku ze szczególną sytuacją rodzinną osoby ubiegającej się o umorzenie takie umorzenie zastosować. Ustalając, czy w odniesieniu do osoby ubiegającej się o umorzenie zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" należy mieć na względzie to, że ustawodawca wprost nie zdefiniował jak rozumieć to pojęcie. W konsekwencji ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy - w tym sytuację materialną, stan rodziny, stan zdrowotny, okoliczność uzyskiwania dochodu czy zdolność zarobkowania. Przesłanka ta powinna być więc badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny, jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia z dnia 14 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1687/22). Co istotne w kontekście zarzutów skargi, przy ocenie, czy w danej sprawie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny nie można ponownie badać zasadności uznania danego świadczenia za nienależnie pobrane. Dlatego stanowisko skarżącego, wedle którego pobierał on świadczenie wychowawcze przyznane decyzją ostateczną Kolegium z dnia 15 kwietnia 2020r. [...] i nie powinien on ponosić konsekwencji tamtej, wedle skarżącego "błędnej" decyzji, już z samej zasady nie mogło odnieść żadnego skutku. Wobec prawomocności decyzji z dnia 19 stycznia 2024 r., rozstrzygającej, że kwoty wypłacone za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2021 r. w wysokości 4.750 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi, kwestionowanie przez skarżącego obowiązku zwrotu tych kwot nie mogło odnieść żadnego skutku i nie mogło wpłynąć na ocenę, czy w odniesieniu do skarżącego zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji w wystarczającym zakresie ustaliły i przeanalizowały sytuację rodziny skarżącego. W oparciu zaś o te ustalenia i przeprowadzoną analizę, w ocenie Sądu, organy słusznie uznały, że z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być ona zastosowana w odniesieniu do skarżącego. Zgodzić się należy z organami, że sytuacja skarżącego jest na tyle trudna, że nie pozwala na jednorazową spłatę całego zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Podzielić jednak należy także dokonaną przez organy ocenę, że sytuacji skarżącego nie sposób uznać za szczególną, tj. taką, która uniemożliwiałaby spłatę nienależnie pobranych świadczeń w ratach. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Podnoszona zaś przez skarżącego opieszałość organów nie podlega ocenie w ramach kontroli legalności zaskarżonej decyzji. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów oraz przy prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego. Z tych względów skarga jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.