II SA/Gl 1179/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2023 r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1215/2023/9979 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy R. z dnia 21 marca 2023 r. nr [...]. Wójt Gminy R. (organ I instancji) decyzją z dnia 21 marca 2023 r., nr [...] orzekł, że kwoty wypłacone S. M. (skarżący), w okresie od października 2022 r. do lutego 2023 r. w kwocie 1079,20 zł z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie decyzji zmieniającej Wójta Gminy R. z dnia 18 maja 2020 r. nr [...] były nienależnie pobranymi świadczeniami. W związku z powyższym organ I instancji orzekł także obowiązek zwrotu w/w kwoty w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że na mocy decyzji zmieniającej organu I instancji z dnia 18 maja 2020 r., [...] skarżący był uprawniony do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z obowiązywaniem art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm. – dalej "ustawa COVID-19"). W decyzji tej wskazano, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym upłynie 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności. W przedmiotowym postępowaniu organ I instancji wskazał, że dnia 20 lutego 2023 r. skarżący dostarczył nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki nr [...] wydane dnia [...] września 2022 r. Organ I instancji stwierdził, że podstawą decyzji zmieniającej jest art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID-19, który mówi, iż z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem C0VID-19 orzeczenie zaliczające córkę skarżącego do osób niepełnosprawnych, zachowuje ważność do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Zatem zasiłek pielęgnacyjny w okresie od października 2022 do listopada 2023 pobierany był na podstawie nieważnego orzeczenia, a więc z naruszeniem prawa. Dalej zauważył, iż nowe orzeczenie wydane we wrześniu 2022 r.uprawnia skarżącego do dalszego pobierania w/w świadczenia na dziecko, niemniej jednak powinno ono być dostarczone niezwłocznie po otrzymaniu dokumentu, nie później niż do 3 miesięcy od daty wydania orzeczenia, o czym strona została pouczona w decyzji ( art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Wydanie nowego orzeczenia w myśl art. 15h spowodowało, że zasiłek pielęgnacyjny w okresie od października 2022 do lutego 2023 pobrany był na podstawie nieważnego dokumentu, gdyż stracił on ważność z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Natomiast zgodnie z art. 30 ust 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych kwoty nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od tej decyzji złożył jej adresat wyrażając niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Powołał stanowisko zawarte w wyroku II SA/Po 461/21 z dnia 11 marca 2022 r. oraz wskazał, iż świadczenie to nadal córce przysługuje na mocy nowego orzeczenia. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach(SKO) z dnia 22 maja 2023 r. nr. SKO.PSŚ/41.5/1215/2023/9979 utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Wskazało, że z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia 18 kwietnia 2018 r. nr [...], organ I instancji przyznał skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na córkę. Podstawą wydania decyzji o przyznaniu świadczenia było orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] 2018 r. nr [...], wydane dla J. M. (córka skarżącego) do dnia 31 marca 2020 r. Decyzją zmieniającą z dnia 18 maja 2020 r. [...] na podstawie ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem, zwalczaniem C0VID-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.- dalej "ustawa COVID") przyznano skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny na córkę w dotychczasowej kwocie 215,84 zł do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W decyzji zobowiązano skarżącego do natychmiastowego powiadomienia o wydaniu przez organ nowego orzeczenia. Skarżący dostarczył do organu I instancji nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki z dnia [...] września 2022 r. nr [...] dopiero w dniu 20 lutego 2023 r , a zatem zasiłek pielęgnacyjny w okresie od października 2022 do lutego 2023 pobierany był z naruszeniem art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID. Wobec powyższego SKO uznało, że decyzja organu I instancji z dnia 21 marca 2023 r. jest zgodna z prawem, a w sprawie zaistniały przesłanki pozwalające na orzeczenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W osobistej skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na decyzję SKO skarżący ją w całości. Wyjaśnił, iż nie był świadomy o konieczności dostarczenia nowego orzeczenia do organu który nadzoruje wypłatę świadczenia, a tym bardziej, że nowe orzeczenie unieważnia stare orzeczenie o niepełnosprawności. Podkreślił, że w dalszym ciągu korzysta z prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na niepełnosprawną córkę, gdyż nowe orzeczenie upoważnia do tego samego świadczenia co stare. W ocenie skarżącego decyzje organów obu instancji nie są zasadne z uwagi na niekorzystny stan dla świadczeniobiorców i sposób interpretacji przepisów Covidowych. Intencją ustawodawcy nie było pozbawienie osób niepełnosprawnych prawa do świadczenia. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Podtrzymało dotychczas prezentowane stanowisko i argumentację prawną. W piśmie z dnia 31 lipca 2023 r. skarżący zaakcentował, że koszty rehabilitacji, leczenia i leków związanych z utrzymaniem niepełnosprawnej córki są znacznie wyższe niż kwota zasiłku pielęgnacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm. - dalej "p.p.s.a." ) wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Istotą sporu w rozpatrywanej sprawie jest to, czy w wyżej opisanych okolicznościach wypłacony skarżącemu zasiłek był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – dalej "u.s.r."). Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por.m.in. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21). W okolicznościach niniejszej sprawy skarżący został pouczony o konieczności poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Pouczenie takie znalazło się w decyzji organu I instancji wydanej na podstawie art. 15h ustawy COVID. Umknęło jednak organom, że tak nałożony na stronę obowiązek informacyjny nie zawierał pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia. Zauważyć przyjdzie, że organ I instancji w powołanej decyzji wskazał na przepis art. 25 ust. 1 u.s.r. jako źródło obowiązku informacyjnego. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach" ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Tymczasem nowe orzeczenie o niepełnosprawności córki strony pozostaje bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż potwierdza jedynie, że nadal pozostaje niepełnosprawna, a więc spełnia przesłanki do przyznania tego świadczenia. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.s.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego Organ ponownie rozpatrując sprawę musi mieć świadomość, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane ma charakter obiektywny. Do jego stwierdzenia niezbędne jest wyłącznie ustalenie, że świadczenie było wypłacane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia oraz że osoba uprawniona była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Niezależnie od powyższych należy podkreślić szczególną sytuację skarżącego. Pobierał on świadczenia ze względu na niepełnosprawność córki, Szczególne rozwiązania przewidziane 15h ustawy COVID-19 ułatwiły opiekunom osób niepełnosprawnym oraz organom administracji funkcjonowanie w czasie pandemii. Jednakże nie można abstrahować od celu regulacji ustawy o pomocy społecznej. Córka skarżącego była i nadal jest osobą niepełnosprawną. W jej sytuacji faktycznej i prawnej nie zmieniło się nic. Trudno zatem pogodzić stanowisko, że brak przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności (która ciągle u małoletniej występuje) może skutkować tak negatywnymi następstwami (finansowymi) po stronie rodzica. Rozwiązanie takie należy uznać za sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej wyrażonej w Konstytucji RP. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.