II SA/Gl 1204/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędzia WSA Andrzej Matan, , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 lutego 2022r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 8 lipca 2021 r. nr SKO.4106.549.2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Kłomnice z dnia 7 maja 2021r. nr GOPS.ŚR.5211.DO.17.A.28498.2021; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie na rzecz skarżącej kwotę 480 ( słownie: czterysta osiemdziesiąt ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wójt Gminy K. decyzją z dnia [...] działając na podstawie art. 17, art. 20 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r., po rozpoznaniu wniosku skarżącej K. K., odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babką W. M. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca opiekuje się babką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak ustalony stopień niepełnosprawności nie powstał w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Jednocześnie organ wskazał, że nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz wnuczki, albowiem nie zachodzą szczególne okoliczności powodujące zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego osób zobowiązanych w pierwszej kolejności, tj. córki W. M. – W. K., która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nadto organ zauważył, że skarżąca na podstawie umowy cywilnoprawnej, do dnia 31 grudnia 2020 r. wykonywała usługi. Następnie skarżąca zarejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy, otrzymując status bezrobotnej bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Organ podał zatem, że rejestracja w urzędzie pracy to jednocześnie zgłoszenie gotowości i chęci do podjęcia zatrudnienia, co stanowi sprzeczność w ubieganiu się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na skutek odwołania wniesionego przez skarżącą, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało także, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niezgodny z Konstytucją i stąd też nie jest dopuszczalne oparcie na tej podstawie decyzji odmawiającej przyznania prawa do tego świadczenia. Jednakże zdaniem organu odwoławczego druga z podstaw wydania decyzji odmownej pozostaje aktualna, albowiem W. M. ma córkę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i to na niej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnej matki. Kolegium podkreśliło, że obowiązek osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, zwanej dalej k.r.i.o.). Wobec tego uznano, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem babki przed obowiązkiem alimentacyjnym córki, która w pierwszej kolejności zobowiązana jest do sprawowania opieki nad swoją matką, z uwagi na konfrontację treści przepisów art. 132 k.r.i.o. oraz art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuczki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez dziecko niepełnosprawnej, które nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Wobec tego, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są, w ocenie składu orzekającego, zgodne z prawem. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów w zakresie interpretacji i wykładni obowiązujących w sprawie przepisów ustawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.i.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nadto, na mocy ust. 1a tego artykułu osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż opiekę nad chorą babką skarżącej powinna sprawować matka skarżącej, albowiem nie posiada ona orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i zgodnie z kolejnością istnienia obowiązku alimentacyjnego, to właśnie ona zobligowana jest do opieki nad swoją matką, a nie skarżąca będąca jej wnuczką, a zatem osobą obowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Wskazać należy, że istotnie wykładnia językowa przepisu art. 17 u.ś.r. prowadzi do powyższego wniosku, jednak Sąd w składzie orzekającym nie podziela tak dokonanej przez organ odwoławczy interpretacji wskazanego przepisu, prowadzącej w konsekwencji do odmawy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Oparcie się wyłącznie na językowej wykładni prowadziłoby do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 817/21, wyraził pogląd, w myśl którego cele przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie są trudne do odkodowania i wynikają z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mają one służyć jako pomoc finansowa osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W konkluzji, w ocenie Sądu, wykładnia celowościowa art. 17 u.ś.r. umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji, jednakże z uwagi na niemożność sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną z osobą wymagająca tej opieki. Za taką wykładnią przemawia dodatkowo treść powołanych przez organ odwoławczy regulacji k.r.i.o., w których organ ten nie dostrzegł, iż w określonych sytuacjach obowiązek alimentacyjny jest ograniczony. I tak, zgodnie art. 132 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zatem ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi i jest to niewątpliwie wyjątkowa sytuacja (por.: wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r., sygn. akt I OSK 530/21). W realiach niniejszej sprawy babka skarżącej jest osobą starszą i schorowaną, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Słusznie organ odwoławczy wskazał, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą wydania decyzji odmownej, bowiem zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznano, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zasadnie także organ ustalił, że osobą zobligowaną do alimentacji w pierwszej kolejności względem W. M. jest jej córka, a nie wnuczka. Natomiast z analizy akt administracyjnych wynika, że przeszkodą w sprawowaniu opieki przez córkę jest prawdopodobnie choroba alkoholowa, a kwestia ta nie została w żaden sposób wyjaśniona przez organy w świetle art. 132 k.r.i.o. Zatem ustaleniu podlega czy matka skarżącej jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem swojej matki. Wobec powyższego sam fakt, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji matka skarżącej nie posiadała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że jest ona zdolna do opieki nad osobą schorowaną, a tym samym uniemożliwia ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez wnuczkę osoby wymagającej opieki. Tym bardziej, że w aktach administracyjnych znajduje się dokument wskazujący na chorobę alkoholową matki skarżącej. Brak jest jednak ustaleń czy faktycznie choroba ta istnieje, na jakim jest etapie i czy faktycznie uniemożliwia objęcie opieki nad chorą matką. W sprawie nie został należycie rozważony zgromadzony materiał dowodowy i nie wyjaśniono wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania odpowiedniej opieki przez jej matkę z uwagi na uzależnienie od alkoholu. Dopiero jednoznaczne stwierdzenie, że matka skarżącej jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, a uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest możliwe lub nie jest połączone z nadmiernymi trudnościami, umożliwiałoby wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz błędnej wykładni prawa materialnego naruszyły również przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., a ich wysokość stanowi opłata za czynności adwokackie obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800). Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na zgodny wniosek stron, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania. W szczególności winien dokonać obiektywnej oceny możliwości sprawowania opieki przez matkę skarżącej, kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego, uwzględniając przy tym zgromadzone w sprawie dowody potwierdzające stan zdrowia matki skarżącej. W razie wątpliwości organ przeprowadzi dodatkowe postępowanie dowodowe na tę okoliczność. Dodać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl