II SA/Gl 125/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 listopada 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1934/2024/18698 w przedmiocie pozostawienia bez rozpoznania wniosku o ustalenie jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia się dziecka uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 1 października 2024 r. nr. [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (SKO), decyzją z dnia 27 listopada 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1934/2024/18698, po rozpatrzeniu odwołania S. B. (strona skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta K. (organ I instancji) z dnia 1 października 2024 r. nr [...] w sprawie pozostawienia wniosku strony skarżącej o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia się dziecka, u którego zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu na A. B. bez rozpatrzenia, uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i umorzyło postępowanie I instancji w całości. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z dnia 27 września 2024 r. strona skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia z tytułu urodzenia się dziecka, u którego zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu na syna. Dziecko urodziło się w dniu [...] 2021 r. Organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem" (Dz. U. z 2023 r., poz. 1923- dalej "ustawa") wniosek o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka, a w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką faktyczna albo dziecka przysposobionego - w terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką albo przysposobienia, nie później niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Stwierdził, że od dnia narodzin dziecka do daty złożenia wniosku upłynęło 12 miesięcy, a wobec powyższego decyzją z dnia 1 października 2024 r. nr [...] organ I instancji pozostawił przedmiotowy wniosek bez rozpatrzenia. W odwołaniu strona skarżąca wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu I instancji. Podkreśliła, że u dziecko cierpi na porażenie mózgowe i wymaga rehabilitacji. SKO, po rozpatrzeniu odwołania strony skarżącej, uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i umorzyło postępowanie I instancji w całości. W uzasadnieniu przedstawiło przebieg postępowania według chronologii zdarzeń. Wskazało na brzmienie art. 10 ustawy podkreślając, że z godnie z art. 10 ust. 4 ustawy wniosek o ustalenie prawa do jednorazowego świadczenia składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka, natomiast wniosek złożony po tym terminie - pozostawia się bez rozpoznania. Zatem brak było podstaw do wydawania przez organ I instancji decyzji administracyjnej w tym przedmiocie. Dalej wskazało, że stosownie do art. 105 § 1 k.p.a. gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji. W skardze do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach strona skarżąca nie zgodziła się z decyzją SKO. Zdaniem strony skarżącej zaskarżona decyzja jest niesprawiedliwa, krzywdząca dla niej i nie obejmuje meritum sprawy. Wyjaśniła, iż z dokumentacji medycznej wynika, że szpital po porodzie uznał dziecko za w pełni zdrowe. Dopiero wykonanie szczegółowych badań syna pozwoliło na ustalenie, że dziecko cierpi na porażenie mózgowe od dnia porodu. Prawidłowe rozpoznanie nastąpiło dopiero w maju 2024 r. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie oraz rozpoznanie na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Podtrzymało dotychczas prezentowane stanowisko i argumentację prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm. - dalej "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. W świetle art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin "Za życiem (Dz. U. z 2023 r., poz. 1923- dalej "ustawa") z tytułu urodzenia się żywego dziecka, posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3, przyznaje się, na to dziecko, jednorazowe świadczenie w wysokości 4000 zł. Ust. 2 tego przepisu wskazuje, że jednorazowe świadczenie przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka bez względu na dochód. Z kolei art. 10 ust. 4 ustawy stanowi, że wniosek o wypłatę jednorazowego świadczenia składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka. Wniosek złożony po terminie pozostawia się bez rozpoznania. Zajęcia stanowiska wymaga więc kwestia charakteru zastrzeżonego terminu. W zależności od przyjętego wariantu inaczej będzie się bowiem przedstawiać możliwość jego przywrócenia w oparciu o art. 58 i 59 k.p.a. Może się bowiem zdarzyć, że wniosek został złożony wprawdzie po 12 miesiącach od urodzenia się dziecka, jednakże wyłącznie z tego powodu, że ujawnienie i ostateczne zdiagnozowanie, że dziecko jest chore lub upośledzone, nie mogło z przyczyn obiektywnych nastąpić wcześniej. Nie można wykluczyć sytuacji, że stan zdrowia dziecka zaraz po urodzeniu nie wykazuje negatywnych symptomów, które następnie ujawniają się stopniowo, nie pozwalając na jednoznaczne wskazanie ich przyczyny. Uniemożliwienie uzyskania świadczenia w takim układzie faktycznym kłóciłoby się z logiką aksjologii porządku prawnego. Uchybienie terminu prawa materialnego skutkuje wygaśnięciem praw lub obowiązków o charakterze materialnoprawnym. Z kolei uchybienie terminu procesowego powoduje, że nieterminowa czynność procesowa nie wywiera oczekiwanych skutków na gruncie postępowania administracyjnego. Uchybienie terminu materialnego jest definitywne, termin taki nie podlega przywróceniu. Uchybienie terminu procesowego może zostać z kolei konwalidowane w ramach instytucji przywrócenia terminu przewidzianej w art. 58 i 59 k.p.a. W piśmiennictwie i orzecznictwie zauważa się na tej podstawie, że należy opowiedzieć się za poglądem, iż dwunastomiesięczny termin na złożenie wniosku o wypłatę jednorazowego świadczenia nie jest terminem prawa materialnego lecz prawa procesowego. Termin do złożenia wniosku o przyznanie jednorazowego świadczenia nie ma charakteru materialnego, bowiem nie jest to termin na ukształtowanie stosunku prawnego pomiędzy beneficjentem świadczenia a państwem. Uprawnienie do jednorazowego świadczenia powstaje w momencie urzeczywistnienia się przesłanek wskazanych w art. 10 ust. 1 ustawy, to jest: urodzenia się dziecka żywego i uzyskania zaświadczenia o jego chorobie lub upośledzeniu oraz okresie ich powstania. Dodatkowo, w zdaniu drugim art. 10 ust. 4 ustawy przesądzono, że wniosek spóźniony pozostawia się bez rozpoznania. Tak określona reakcja na spóźniony wniosek ma charakter czysto procesowy (wyrok NSA z dnia 19 września 2024 r. I OSK 2132/23, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 4 marca 2020 r., II SA/Rz 1481/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 kwietnia 2021 r., II SA/Gl 1530/20; M. Kobak, Jednorazowe świadczenie z ustawy "Za życiem", Przegląd Prawa Publicznego nr 3/2021, s. 37-38). Z przywołanymi poglądami należy się zgodzić. Zastrzeżona w tym przepisie reakcja na nieterminowe złożenie wniosku ma charakter czysto procesowy, nie skutkuje pozbawieniem prawa do świadczenia, lecz pozbawieniem skuteczności wniosku o jego wypłatę, co potwierdza również tezę, iż termin z art. 10 ust. 4 ustawy jest terminem prawa procesowego, w związku z czym może podlegać przywróceniu na podstawie art. 58 i art. 59 k.p.a. Pogląd o materialnoprawnym charakterze terminu z art. 10 ust. 4 ustawy w wielu stanach faktycznych, gdy diagnostyka chorego dziecka byłaby długa, uniemożliwiałby osobom uprawnionym skorzystanie z jednorazowego świadczenia, co byłoby nie do pogodzenia z systemowymi wartościami konstytucyjnymi oraz naruszałoby zasadę równości wobec prawa. W niniejszej sprawie zaświadczenie lekarskie, w którym stwierdzono ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu , które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu datowane jest dopiero na dzień 27 maja 2024 r., a orzeczenie o niepełnosprawności dziecka zostało wydane w dniu [...] czerwca 2024 r. Zdaniem Sądu również umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. było błędne. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 58, 59, 61a k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. Jakkolwiek orzeczenie drugoinstancyjne miało charakter kasatoryjny, to jednak z wadliwą argumentacją i nie odnosiło się do sedna sprawy. Stąd nie mogło się ostać. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. W szczególności należy ustalić, czy zachodzą przesłanki do przywrócenia terminu, któremu uchybiono oraz przesłanki materialne do wypłaty wnioskowanego świadczenia. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym uzasadniały przepisy art. 119 pkt 2 oraz art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.