II SA/Gl 1301/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Andrzej Matan, Protokolant st. sekretarz sądowy Magdalena Strzałkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi D. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r., nr [...] Informacją z dnia [...] r. Nr [...] Prezydent Miasta K., po rozpatrzeniu wniosku D. C., przyznał jej prawo do świadczenia wychowawczego na syna w wysokości 500 zł. miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. Decyzją z dnia [...] r. organ zmienił prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego zgodnie z informacją z dnia [...] r. w taki sposób, że od 1 marca 2021r. przyznał stronie świadczenie wychowawcze na syna w wysokości 250zł. na okres od 1 marca 2021r. do 31 maja 2021r. Decyzja ta jest ostateczna. Z uwagi na ustalenie, że w sprawie syna strony zachodzi sytuacja opieki naprzemiennej, organ I instancji pismem z dnia [...] r. zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na to dziecko. Powyższe spowodowane było dostarczeniem przez ojca dziecka do organu wypłacającego świadczenie wychowawcze w całości matce dziecka - protokołu z ugody zawartej przed Sądem Rejonowym K. w K. z dnia [...] r., sygn. akt; [...], dotyczącej uregulowania kontaktów ojca z małoletnim synem strony, w której określono szczegółowo dni i godziny w jakich dziecko przebywa z matką, a w jakich przebywa ze swoim ojcem. W wyniku przeprowadzonego postępowania, obejmującego m.in. przeprowadzenie wywiadów środowiskowych w miejscu zamieszkania matki dziecka i w miejscu zamieszkania ojca dziecka, organ I instancji wyciągnął wniosek o występowaniu w odniesieniu do małoletniego sytuacji opieki naprzemiennej. W konsekwencji decyzją z dnia [...] r. nr [...] uznał, że świadczenie wychowawcze na dziecko za okres od 1 lipca 2019 r. do 28 lutego 2021r. w kwocie 5.000zł. zostało nienależnie pobrane i zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami. Na skutek odwołania strony sprawę rozpatrywało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, które zaskarżoną decyzją utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że podstawą decyzji organu I instancji był art. art.25 ust.2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się [...] świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". W rozpatrywanej sprawie organ I instancji przyznając informacją świadczenie wychowawcze na dziecko matce dziecka w wysokości 500 zł. miesięcznie, nie posiadał wiedzy na temat istnienia w odniesieniu do rodziców tego dziecka ugody zawartej przed Sądem Rejonowym K. w K. z dnia [...] r., sygn. akt: [...], dotyczącej uregulowania kontaktów ojca z małoletnim synem strony. Po otrzymaniu tej ugody przez organ I instancji od ojca dziecka, dokonano analizy tej ugody pod kątem ustalenia, czy w przypadku strony i jej byłego męża można mówić o opiece naprzemiennej, tj. czy opieka sprawowana nad dzieckiem jest sprawowana w porównywalnych i powtarzających się okresach przez oboje rodziców. Przeprowadzone postępowanie wykazało, że w skali miesiąca przeciętnie dziecko przez 466 godzin jest pod opieką matki (co stanowi 69% czasu spędzanego przez dziecko z matką), a przez 206 godzin pod opieką ojca (co stanowi 31% czasu spędzanego przez dziecko z ojcem). Dokonując własnej analizy tej ugody, Kolegium stwierdziło, że nie znajduje podstaw do zakwestionowania obliczeń dokonanych w powyższym zakresie przez organ I instancji. Podniosło, że cytowany wyżej przepis prawny dotyczący opieki naprzemiennej wymaga, aby opieka sprawowana była przez oboje rodziców w porównywalnych i powtarzających się okresach. Kryterium powtarzalności niewątpliwie w przedmiotowej sprawie zostało spełnione. Natomiast jeśli chodzi o kryterium porównywalności to ustawodawca nie określił granic godzinowych, które decydowałyby o tym, kiedy można mówić, iż opieka jest sprawowana w porównywalnych okresach, dlatego w tym zakresie organ orzekający musi dokonać oceny, czy w danym konkretnym przypadku można mówić o tej porównywalności opieki obojga rodziców. A zatem ustawodawca nie wymaga, aby obliczona godzinowo opieka sprawowana nad dzieckiem przez matkę dziecka była identyczna, jak ta sprawowana przez ojca dziecka, wystarczy aby była porównywalna. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Domagając się uchylenia rozstrzygnięcia organów obu instancji, wstrzymania wykonania decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzuciła SKO w Katowicach: 1) naruszenie przepisu art. 9 i art. 11 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy decyzji Prezydenta Miasta K. nr [...] z dnia [...] r., 2) naruszenie art. 8 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim lakonicznych i zbyt ogólnych stwierdzeń, co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonego decyzji, w szczególności brak uzasadnienia prawnego i pogłębionego uzasadniania faktycznego, a zwłaszcza brak wyjaśnienia podstaw przyjęcia, iż skarżąca oraz ojciec jej syna sprawują opiekę naprzemienną nad ich wspólnym dzieckiem, 3) naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w szczególności braku pogłębionej analizy oraz oceny skutków ugody zawartej w dniu [...] r. przed Sądem Rejonowym K. w K. [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich w sprawie o sygn. akt [...] dotyczącej kwestii świadczenia alimentacyjnego na rzecz małoletniego syna strony, 4) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż skarżąca celowo zataiła fakt istnienia ugody zawartej pomiędzy Skarżącą a ojcem dziecka podczas gdy to pracownik Terenowego Punku Pomocy Społecznej w momencie składania wniosku o świadczenie 500+ poinformował ją, że nie należy przedkładać tego dokumentu, a jedynie orzeczenie bądź ugodę dotyczącą alimentów. 5) naruszenie art. 5 ust. 2a ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż ustalony w ugodzie zawartej pomiędzy skarżącą a ojcem sposób regulacji kontaktów jest opieką nad małoletnim sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach tj. stanowi opiekę naprzemienną, podczas gdy z ugody tej wprost wynika, iż okresy sprawowania opieki nie są porównywalne, 6) art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż w okresie od dnia 1 sierpnia 2019 r. do dnia 1 marca 2021 r. skarżąca pobierała nienależnie świadczenie wychowawcze 500+, podczas gdy świadczeni to było należne, albowiem skarżąca była wyłącznie uprawniona do jego pobierania. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Dnia 24 stycznia 2022 do Sądu wpłynęło pismo ojca syna skarżącej, w którym oświadcza on, że dobrowolnie wyrażał zgodę na to by całą kwotę świadczenia wypłacano matce dziecka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 - dalej p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407). Zgodnie z art. 25 ust. 1 tego aktu osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Jak natomiast stanowi art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy - za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Należy tu jeszcze zwrócić uwagę na treść art. 5 ust. 2a ustawy, zgodnie z którym "w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego". Pojęcie "opieki naprzemiennej" budzi spore wątpliwości interpretacyjne. Opiekę naprzemienną w rozumieniu ustawy konstytuują trzy elementy: rodzice dziecka powinni być rozwiedzeni, w separacji lub żyć w rozłączeniu, w przedmiocie opieki winno zapaść orzeczenie sądu, a opieka nim orzeczona winna cechować się naprzemiennością. Do uznania opieki za opiekę o charakterze naprzemiennym konieczne jest ustalenie, że oboje rodzice ponoszą równoważny wysiłek w sprawowaniu pieczy nad dzieckiem. Muszą zatem w porównywalnym stopniu podejmować starania o wychowanie dziecka, utrzymywać je i zaspokajać jego bieżące oraz długoterminowe potrzeby. Jako istotny element opieki naprzemiennej należy więc wskazać konieczność zajmowania się dzieckiem przez każdego z rodziców w porównywalnych, stałych okresach, w regularnych odstępach, z zastrzeżeniem, że sytuacja taka nie jest niezgodna z orzeczeniem sądu powszechnego. W konsekwencji należy przyjąć, że podstawy do uznania, że opieka ma charakter opieki naprzemiennej zachodzą, gdy rzeczywiście jest sprawowana w taki sposób, że w mniej więcej równych, powtarzających się okresach każdy z rodziców sprawuje wyłączną opiekę nad dzieckiem (por w tym zakresie wyrok tutejszego Sądu z dnia 14 lutego 2020 r. sygn. II SA/Gl 1608/19 – za CBOSA). W rozpatrywanej sprawie bez wątpienia opieka obojga rodziców nad wspólnym synem odbywała się w ściśle określonych odstępach czasu. Zostały one wprost wskazane w protokole z ugody zawartej przed Sądem Rejonowym K. w K. z dnia [...] r., sygn. akt; [...]. Pozostaje do ustalenia, czy opieka nad wspólnym synem była realizowana w porównywalnych okresach. Organ I instancji nie odniósł się do tej kwestii. Próbę ustaleń w tym zakresie dokonał organ II instancji stwierdzając, że małoletni przez 69 % czasu przebywał z matką a przez 31 % czasu z ojcem. Nie da się jednak stwierdzić, w jaki sposób SKO w Katowicach uznał, że są to wielkości porównywalne. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia stwierdza tylko, że "należy uznać, że opieka sprawowana nad małoletnim [...] może być uznana za opiekę naprzemienną". Organy administracji nie odniosły w tym zakresie do pisma skarżącej z dnia 5 marca 2021 r., gdzie wyjaśnia ona faktyczny czas opieki nad synem. Ma rację organ odwoławczy, że uznanie opieki za "naprzemienną" nie musi być uzasadnione identycznym czasem pełnienia opieki nad dzieckiem przez rodziców. Ale muszą być to wielkości porównywalne. Za takie 69% czasu i 31 % czasu, w sposób czysto mechaniczny, uznać nie można. Sąd nie przesądza tej kwestii jednakże jeśli istnieją inne argumenty przemawiające za uznaniem opieki nad synem strony w sposób "naprzemienny", to powinny zostać wyraźnie wyartykułowane w uzasadnieniu decyzji. Sąd wreszcie zwraca uwagę, że wydanie decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek, wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Ustawodawca rozstrzygnął w tym przepisie, że chodzi o świadczenia "nienależnie pobrane", które nie są tożsame ze "świadczeniami nienależnymi". W orzecznictwie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. (por.m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 278/19, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt. II SA/Ol 436/19). Odnosząc powyższe do realiów rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że organy obu instancji nie wzięły pod uwagę powyższych okoliczności. Zaniechały również zbadania, czy środki uzyskiwane przez skarżącą były przeznaczane na zaspokojenie potrzeb jej małoletniego syna. W aktach sądowoadministracyjnych znajduje się wreszcie oświadczenie ojca małoletniego, w którym stwierdza on, że zgadzał się na wypłatę całości świadczenia byłej żonie. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.