II SA/Gl 1397/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 19 września 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1621/2024/14577 w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 16 lipca 2024 r., nr [...], Prezydent Miasta K., działając m.in. na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej w skrócie "u.ś.r.") odmówił D. P. ("strona", "skarżąca") umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego, ustalonego decyzją z dnia 11 sierpnia 2023 r., nr [...] w łącznej kwocie 48.809,80 zł wraz z odsetkami za opóźnienie, wskazując przy tym, że odsetki na dzień wydania decyzji wynoszą 10.575,20 zł. Uzasadniając odmowę organ podał, że skarżąca ubiega o umorzenie wskazując na trudną sytuacją finansową oraz zły stan zdrowotny wszystkich członków rodziny. Organ ustalił, że w skład rodziny oprócz skarżącej wchodzi jej mąż oraz syn. Skarżąca leczy się onkologicznie; syn skarżącej legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji wydanym do dnia [...] r. Natomiast jej mąż legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem istotnie obniżonej zdolności do wykonywania pracy, wydanym do dnia [...] r. Na dochód rodziny składa się: emerytura skarżącej w wysokości 1388,47 zł miesięcznie, renta męża w wysokości 1459,06 zł miesięcznie oraz renta syna skarżącej w wysokości 2091,71 zł. Organ przeprowadził również analizę budżetu rodziny, uwzględniając podane przez stronę wydatki. Wynika z niej ,że po opłaceniu rachunków rodzinie skarżącej pozostaje kwota 147,52 zł miesięcznie. Akcentując uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń organ stwierdził, że co prawda sytuacja rodziny skarżącej jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może być uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. W odniesieniu do rodziny skarżącej nie zaistniały bowiem "szczególnie uzasadnione okoliczności". Końcowo organ zaznaczył, że skarżąca może się ubiegać o rozłożenie na raty lub odroczenie terminu płatności, co wymaga odrębnego wniosku. Skarżąca, działając przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniosła odwołanie od powyższej decyzji, domagając się jej uchylenia i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ewentualnie uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 19 września 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało jednak w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania, przypominając także treść decyzji ustalającej, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad synem skarżącej za okres od 27 września 2021 r. do 31 stycznia 2023 r. w kwocie 48.809,80 zł, zostało nienależnie pobrane i zobowiązującej skarżącą do zwrotu tej kwoty. Kolegium utrzymało w mocy tę decyzję, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1979/23 oddalił skargę. W tym kontekście Kolegium nie podzieliło zarzutów odwołania, kwestionujących zasadność uznania świadczenia za nienależnie pobrane, gdyż sprawa ta, po prawomocnym zakończeniu wyrokiem sądu administracyjnego oddalającym skargę, nie jest przedmiotem obecnego postępowania administracyjnego. Odnosząc się bezpośrednio do odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń Kolegium podzieliło argumentację organu I instancji. Stwierdziło przy tym, że choć sytuacja rodziny jest trudna z powodów zdrowotnych oraz niepełnosprawności, to jednak okoliczności te nie kumulują znacznych kosztów leczenia, albowiem według informacji i dokumentów dostarczonych przez stronę miesięczne koszty leczenia wynoszą 530 zł. (leki D. - 500 zł., leki A. - 30 zł.). Wątpliwości budzą natomiast wydatki syna A1. - 550 zł., które nie mogą zostać uznane za wydatki uzasadnione, w sytuacji gdy ma on zapewnione niezbędne potrzeby bytowe, co zostało ujęte w analizie budżetu domowego rodziny. Choć sytuacja dochodowa rodziny (niespełna 5 tys. dochodu miesięcznie) liczącej 3 osoby nie należy do bardzo dobrej, to jednak nie może być ona uznana za całkowicie uniemożliwiającą spłatę świadczenia nienależnie pobranego, choćby w ustalonych miesięcznych ratach. W tej sytuacji umorzenie świadczeń nienależnie pobranych byłoby przedwczesne, a zwłaszcza godziłoby w interes społeczny. Według Kolegium umorzenie przedmiotowych należności powinno dotyczyć tylko bardzo trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej, materialnej i dochodowej, która ma charakter nieodwracalny i nie daje żadnych podstaw do wysnucia wniosku, iż świadczenia nienależnie pobrane kiedykolwiek zostaną spłacone. Taka sytuacja zaś w przypadku skarżącej nie występuje. W skardze na powyższą decyzję fachowy pełnomocnik strony zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące odmową umorzenia nienależnie pobranych świadczeń przez skarżącą wobec stwierdzenia niewystąpienia szczególnych okoliczności w sytuacji rodziny skarżącej. Zarzucono również, naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: - art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości okoliczności faktycznych w sprawie, czego skutkiem była niezasadna odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, a konkretnie posiadania przez organ administracji informacji o uzyskaniu przez stronę prawa do świadczenia emerytalnego i wynikającej z tej okoliczności winy organu w zakresie niezasadnej wypłaty stronie świadczenia pielęgnacyjnego, - art.. 80 k.p.a. poprzez błędną, sprzeczną z zasadami doświadczenia życiowego ocenę sytuacji majątkowej rodziny skarżącej, która doprowadziła do błędnego ustalenia, że sytuacja jej nie jest sytuacją szczególną, podczas gdy z jednoznacznych i niekwestionowanych ustaleń faktyczny w sprawie jednoznacznie wynika, że rodzina skarżącej ledwo jest w stanie pokryć koszty swoich podstawowych potrzeb. W związku z podniesionymi zarzutami pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W skardze zawarto także wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p. p. s. a. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej podniósł m.in. że nie poinformowała ona organu, w ramach postępowania dot. świadczenia pielęgnacyjnego, o zmianie okoliczności w sprawie w postaci uzyskania prawa do emerytury, jednak okoliczność ta znana była organowi w związku z prowadzonymi w regularnych odstępach czasu, od co najmniej września 2020 roku, postępowaniami dot. dodatku mieszkaniowego, w ramach którego organ uzyskiwał informacje na temat uzyskiwanych przez skarżącą i jej rodzinę dochodach, w tym również o przysługującej skarżącej emeryturze. Skoro zaś skarżąca informowała organ o istnieniu jej uprawnienia do emerytury w ramach postępowania dot. dodatku mieszkaniowego to nie ponosi ona winy w nienależnym pobraniu świadczenia, nie pobrała go z wiedzą, iż pobierać go nie może, a jedynie założyła, jako że organ był świadomy istnienia jej uprawnienia do emerytury w związku z postępowaniami dot. dodatku mieszkaniowego, to doszedł on do wniosku, iż może ona równolegle pobierać świadczenie pielęgnacyjne i emerytalne. Podniesiono także, że na koniec miesiąca rodzinie skarżącej pozostaje do dyspozycji niewiele ponad 100 zł. Nie sposób więc jest podzielić w tym przypadku oceny organu jakoby sytuacja ta nie była szczególna. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Zgłosiło także wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o odmowie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności zaakcentować należy, że prawidłowość i zgodność z prawem samego uznania tych świadczeń za nienależnie pobrane oraz zobowiązania strony do ich zwrotu nie mogły podlegać ocenie Sądu w niniejszym postępowaniu, zaś zarzuty sformułowane w tym zakresie w skardze już z samej zasady nie mogły odnieść żadnego skutku. Kwestia obowiązku zwrotu rzeczonych świadczeń wykracza bowiem poza granice tej sprawy, albowiem została rozstrzygnięta w sposób ostateczny odrębną decyzją, a jest poza sporem, że decyzja ta stała się ostateczna i prawomocna, a to wobec prawomocnego oddalenia skargi przez tutejszy Sąd. W rezultacie, przedmiot kontroli Sądu w niniejszej sprawie ogranicza się wyłącznie do rozstrzygnięcia w zakresie odmowy umorzenia wspomnianej należności. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 323 ze zm, dalej jak dotychczas w skrócie "u.ś.r."). Zgodnie z tym przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawodawca w art. 30 ust. 9 u.ś.r. posłużył się klauzulą generalną "szczególnych okoliczności". Powołując się zatem na stanowisko Naczelnego Sadu Administracyjnego wyrażone na gruncie tego przepisu, wskazania wymaga, że oceniając występowanie omawianej przesłanki uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia mieszczą się w tym ustawowym pojęciu. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 20 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1382/15 oraz z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 941/19). Jednocześnie uwagi wymaga, iż sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. Brak tej szczególności w decyzji odmawiającej umorzenia organy powinny wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, po rozważeniu wszystkich aspektów sytuacji. W sprawie należało przede wszystkim jednak mieć na względzie to, że uznaniowy charakter kontrolowanej decyzji wpływa na zakres, w jakim Sąd może ją kontrolować. Należy więc zdecydowanie zaakcentować, że sądowa kontrola uznania administracyjnego ma charakter ograniczony. Sądowej kontroli legalności decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji. Natomiast, co bardzo istotne, kontroli Sąud nie podlega zasadność jej wydania. Sprawowana przez sąd administracyjny kontrola dotyczy prawidłowego zastosowania prawa materialnego (w tym jego wykładni), jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów k.p.a. reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Jednocześnie to do organów administracji należy ocena sytuacji i to organ, a nie Sąd administracyjny, decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Uznaniowy charakter kontrolowanej obecnie decyzji oznacza zatem, że zanim organ oceni zasadność umorzenia, to musi najpierw ustalić, czy podmiot zobowiązany do zwrotu tych świadczeń znajduje się w "szczególnej sytuacji rodzinnej". Dopiero po takim ustaleniu organ przechodzi do kolejnego etapu procesu decyzyjnego, na którym rozstrzyga, czy w związku ze szczególną sytuacją rodzinną osoby ubiegającej się o umorzenie takie umorzenie zastosować. Co istotne w kontekście zarzutów skargi, przy ocenie, czy w danej sprawie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności, dotyczące sytuacji rodziny nie można ponownie badać zasadności uznania danego świadczenia za nienależnie pobrane. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy administracji w wystarczającym zakresie ustaliły i przeanalizowały sytuację rodziny skarżącej. W toku postępowania administracyjnego ustalono, że w skład rodziny oprócz skarżącej wchodzi jej mąż oraz syn. Skarżąca leczy się onkologicznie; syn skarżącej legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji wydanym do dnia [...] r. Natomiast jej mąż legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem o istotnie obniżonej zdolności do wykonywania pracy, wydanym do dnia [...] r. Na dochód rodziny składa się: emerytura skarżącej w wysokości 1388,47 zł. miesięcznie, renta męża w wysokości 1459,06 zł. miesięcznie oraz renta syna skarżącej w wysokości 2091,71 zł. Z przeprowadzonej zaś analizy budżetu wynika, że po opłaceniu rachunków rodzinie skarżącej pozostaje kwota 147,52 zł. Ustalenia te nie są kwestionowane przez stronę skarżącą. W oparciu zaś o te ustalenia i przeprowadzoną analizę, w ocenie Sądu, organy słusznie uznały, że z uwagi na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie może być ona zastosowana w odniesieniu do skarżącej. Zgodzić się należy z organami, że sytuacja rodziny skarżącej jest trudna. Podzielić jednak należy także dokonaną przez organy ocenę, że sytuacji skarżącego nie sposób uznać za szczególną, tj. taką, która uniemożliwiałaby spłatę nienależnie pobranych świadczeń w ratach. Zdaniem Sądu, ustalenia stanowiące podstawę wydanych w sprawie rozstrzygnięć przeprowadzone zostały w oparciu o prawidłową ocenę zebranego i kompletnego materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W podsumowaniu stwierdzić należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane w wyniku ustalenia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, po dokonaniu prawidłowej oceny dowodów oraz przy prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego. Z tych względów skarga jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym ze względu na zgodny wniosek stron w tym zakresie. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.