II SA/Gl 1426/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 czerwca 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1755/2023/13333 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 26 kwietnia 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 775, dalej - k.p.a.), art. 17 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. – dalej u.ś.r.), po rozpatrzeniu wniosku odmówił B. W. (dalej: "skarżąca", "strona") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem. W uzasadnieniu wskazano m. in., że syn jest kawalerem, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Osoba wymagająca opieki jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji; ma zdiagnozowaną [...] i z tego powodu był wielokrotnie hospitalizowany. Syn jest całkowicie ubezwłasnowolniony. Ma omamy słuchowe, wzrokowe oraz urojenia. Pracownik socjalny ustalił, że syn wnioskodawczyni jest osobą samodzielną w czynnościach samoobsługowych, tzn. jest w stanie przygotować ubrania oraz ubrać się, korzystać z toalety. Potrafi wykonywać czynności życia codziennego. Strona nie musi codziennie i całodobowo wykonywać takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałaby stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Strona złożyła odwołanie od ww. decyzji. Wskazano, że wszystkie przesłanki niezbędne do otrzymania świadczenia zostały spełnione. Syn jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, nie radzi sobie z czynnościami dnia codziennego. Miał próbę samobójczą. Wymaga całodobowej opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 22 czerwca 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1755/2023/13333, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że z akt sprawy nie wynika, by zakres sprawowanej opieki uniemożliwiał stronie podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Strona przez ponad 30 lat pozostawała bierna zawodowo. Art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Strona poprzez pełnomocnika złożyła skargę na ww. decyzję SKO i zarzuciła: 1. Naruszenie prawa materialnego, tj.: a. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez jego błędne zastosowanie, polegające na błędnym uznaniu, iż zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że nie występuje związek przyczynowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2. Naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie: a. art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organy orzekły jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszyły zasadę swobodnej oceny dowodów, zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody; b. art. 7, 77 i 80 k.p.a., poprzez niewykazanie przez organy orzekające w sprawie, w niezmiennym stanie prawnym i faktycznym jak przy wydaniu wcześniejszej decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne (za wyjątkiem nowego orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanego na stałe), w jaki sposób zmieniły się okoliczności faktyczne i spełnienie przez skarżącą przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co uzasadniałoby odmowę przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na dalszy okres. Mając na uwadze powyższe, wniesiono o rozpoznanie sprawy w trybie uproszonym, uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. W uzasadnieniu wskazano m. in., że przy ocenie związku przyczynowego między rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia należy brać pod uwagę moment złożenia wniosku, a więc obecną sytuację, nie zaś sytuację przeszłą, gdy do rezygnacji z zatrudnienia dojść mogło z innych przyczyn niż sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Strona na moment złożenia wniosku nie podejmuje zatrudnienia, do którego podjęcia obecnie jest zdolna, w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem przyjąć należy, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ani organy administracji, ani sądy, nie mają wiadomości specjalnych pozwalających na ustalenie, czy dana osoba jest faktycznie obiektywnie niezdolna do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotna jest treść orzeczenia lekarskiego. Niepełnosprawny syn wymaga jej ciągłej obecności i pomocy w większości czynności związanych z codziennym funkcjonowaniem. SKO w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (zgodnie z brzmieniem ustalonym na dzień wydawania decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak ustalono, skarżąca nie sprawuje nad synem opieki w takim zakresie, że nie mogłaby podjąć zatrudnienia, przynajmniej w niepełnym wymiarze. Ma również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, która pozwalałaby w większym stopniu dostosować czas wykonywanych czynności zawodowych do potrzeb syna. Świadczenie pielęgnacyjne ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba, która zajmuje się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia zatrudnienia lub rezygnacją z niego w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20). Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. wynika, że realizacja celu, jakim jest sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, jest możliwa tylko w przypadku niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna. Ponadto niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia musi mieć charakter całkowity, z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia ma charakter stały lub długotrwały. W konsekwencji przepis ten należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres czynności związanych ze sprawowaną opieką, z uwagi m. in. na stan zdrowia osoby niepełnosprawnej, wyklucza jakiekolwiek zatrudnienie (pracę). Natomiast regulacja ta nie powinna mieć zastosowania w sytuacji, w której konieczność sprawowania opieki nie koliduje z aktywnością zawodową (np. wyrok WSA w Kielcach z 15 listopada 2012 r., sygn. II SA/Ke 726/12). Także NSA zaznacza, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu u.ś.r. musi być ona stała lub długoterminowa. Te określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z 23 października 2020 r., sygn. I OSK 1148/20). W orzecznictwie zasadnie podnosi się, że art. 17 ust.1 ustawy nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną odpowiedniego orzeczenia lekarskiego sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami chorymi różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Sprawowana opieka musi uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne (por. np. wyrok WSA w Gdańsku z 22 grudnia 2021 r., III SA/Gd 841/21). Z powyższych powodów nie można przyjąć, że zakres opieki sprawowanej przez stronę ma obecnie charakter stały lub długotrwały oraz uniemożliwia podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Istnieją także możliwości wykonywania różnych prac, np. w ramach własnej działalności gospodarczej, kiedy samemu decyduje się o tym, kiedy i jak długo prace są wykonywane. Dodatkowo skarżąca sama oświadczyła w piśmie z daty 3 marca 2023 r., że w opiece pomaga jej mąż. Obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego np. w wysokości połowy lub ¼ kwoty tego świadczenia. Skarżąca zatem z pomocą męża sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym synem, który jest osobą samodzielną w czynnościach samoobsługowych, tzn. jest w stanie przygotować ubrania, ubrać się, korzystać z toalety. Potrafi wykonywać czynności życia codziennego. Strona nie musi codziennie i całodobowo wykonywać takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałaby stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Posiłki może przygotować z wyprzedzeniem, np. na cały dzień i w tym czasie ma możliwość wykonywania pracy zawodowej. Pomoc w opiece nad synem – co należy powtórzyć – zapewnia mąż strony, który jest emerytem. Ma on ustawowe obowiązki wobec własnego dziecka. Nie ma żadnych racjonalnych przesłanek, by w tej sytuacji pomoc w opiece nad ww. osobą była finansowana ze środków publicznych. Organ i Sąd oceniają przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mając na uwadze obecny stan faktyczny, z daty wydawania decyzji, a nie sprzed wielu lat, zwłaszcza kiedy małżonek strony był czynny zawodowo i nie pomagał jej w takim stopniu jak obecnie w opiece nad synem. Nie ma znaczenia dla sprawy, czy poprzednio strona miała ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Obecnie nie spełnia bowiem przesłanek do przyznania jej tej formy pomocy. Postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób właściwy i organy uwzględniły niezbędną, dostępną dokumentację. Oparły się na zgromadzonych dowodach i oceniły je w sposób uprawniony, nienaruszający zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Nie można więc twierdzić, że postępowanie przeprowadzono wybiórczo, pomijając część dowodów. Skarga stanowi jedynie polemikę strony niezadowolonej z oceną dokonaną w ww. decyzji, należycie, szeroko i merytorycznie uzasadnionej (art. 107 §3 k.p.a.). Nie doszło zatem do naruszenia art. 7, 77 §1, 80, 107 §1 i 3, 138 §1 pkt 1 k.p.a., art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., art. 2, 7, 32, 69 oraz 71 ust. 1 Konstytucji RP, ani też innych przepisów uzasadniających uwzględnienie skargi. Z powyższych względów skarga nie mogła odnieść skutku i jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.