II SA/Gl 146/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja 2022 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] r. znak: [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia [...] r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania P. P. (dalej – Skarżący, Strona), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta J. (dalej – organ I instancji) z dnia [...] r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią – L.K.. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżący nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b, ust. 4 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Zdaniem organu, wprawdzie L.K. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak jej niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia (nie później niż do ukończenia 25 roku życia), lecz w okresie znacznie późniejszym. Ponadto babcia Wnioskodawcy pozostaje w związku małżeńskim, a zatem to na jej mężu spoczywa w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania nad nią opieki. W odwołaniu z dnia 30 września 2021 r. Strona zanegowała decyzję organu I instancji. Wskazano w nim, że babcia Skarżącego wymaga całodobowej pomocy, a on jest jedyną osobą, która może jej udzielić. Z kolei córka babci cierpi na poważną chorobę psychiczną i sama wymaga wsparcia. Natomiast mąż L.K. zamieszkuje w innym miejscu i nie utrzymuje kontaktów ze swoją żoną, z którą pozostaje w separacji. Kolegium decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Niemniej jednak Kolegium uznało, że Skarżący nie mógł uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż jego babcia posiada córkę, która nie legitymuje się niepełnosprawnością w stopniu znacznym (dysponuje orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym), a zatem jej obowiązek alimentacyjny wobec matki wyprzedza obowiązki Skarżącego. W tej sytuacji Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. W skardze z dnia 17 grudnia 2021 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona podważyła prawidłowość zaskarżonej decyzji. W jej treści powtórzono argumentację przedstawioną w odwołaniu. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są, w ocenie składu orzekającego, zgodne z prawem. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów w zakresie interpretacji i wykładni obowiązujących w sprawie przepisów ustawy. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 -dalej k.r.i.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nadto, na mocy art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). W niniejszej sprawie organy odmówiły Skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż opiekę nad chorą babcią Strony powinna sprawować matka Skarżącego, albowiem nie posiada ona orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i zgodnie z kolejnością istnienia obowiązku alimentacyjnego, to właśnie ona zobligowana jest do opieki nad swoją matką, a nie Skarżący będący jej wnuczkiem, a zatem osobą obowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Wskazać należy, że istotnie wykładnia językowa przepisu art. 17 u.ś.r. prowadzi do powyższego wniosku, jednak Sąd w składzie orzekającym nie podziela tak dokonanej przez organ odwoławczy interpretacji wskazanego przepisu, prowadzącej w konsekwencji do odmowy przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Oparcie się wyłącznie na językowej wykładni prowadziłoby do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2021 r. o sygn. akt I OSK 817/21 (Centralna Baza Orzeczeń i Informacji o Sprawach – https://cbois.nsa.gov.pl), wyraził pogląd, w myśl którego cele przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie są trudne do odkodowania i wynikają z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mają one służyć jako pomoc finansowa osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W konkluzji, w ocenie Sądu, wykładnia celowościowa art. 17 u.ś.r. umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji, jednakże z uwagi na niemożność sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną z osobą wymagająca tej opieki. Za taką wykładnią przemawia dodatkowo treść regulacji k.r.i.o., w których organ odwoławczy nie dostrzegł, iż w określonych sytuacjach obowiązek alimentacyjny jest ograniczony. I tak, zgodnie art. 132 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zatem ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi i jest to niewątpliwie wyjątkowa sytuacja (zob. wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r. sygn. akt I OSK 530/21, Lex nr 3278948). W realiach niniejszej sprawy babcia Skarżącego jest osobą starszą i schorowaną, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Słusznie organ odwoławczy wskazał, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą wydania decyzji odmownej, bowiem zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, uznano, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Natomiast organ ustalając kolejność alimentacji nie dostrzegł, że L.K. pozostaje w związku małżeńskim, a sąd powszechny orzekł o separacji małżonków. Jest to istotne, gdyż obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.i.o.). Zatem dopiero w następnej kolejności osobą zobligowaną do alimentacji jest córka L.K., a dalej jej wnuk. Z analizy akt administracyjnych wynika, że przeszkodą w sprawowaniu opieki przez współmałżonka jest zamieszkiwanie w innym miejscu, a nade wszystko długotrwały brak jakiegokolwiek zainteresowania losem i potrzebami L.K.. Z kolei przeszkodą w sprawowaniu opieki przez córkę jest prawdopodobnie choroba psychiczna wywołana uzależnieniem alkoholowym. Powyższe okoliczności nie zostały jednak w żaden sposób wyjaśnione przez organy w świetle art. 132 k.r.i.o. Zatem ustaleniu podlega, czy dziadek, a następnie matka Skarżącego są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu względem L.K.. Wobec powyższe niedostatki dowodowe nie pozwalają na przyjęcie za organami, że osoby poprzedzające Skarżącego w obowiązku alimentacji dysponują możliwościami w uczynieniu zadość swoim powinnościom względem babci Strony. Zaznaczyć jednocześnie należy, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że dana osoba jest zdolna do opieki nad osobą schorowaną, a tym samym uniemożliwia ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę z dalszego kręgu krewnych, jak np. przez wnuka osoby wymagającej opieki. Skarżący wskazuje na okoliczności, które mogą świadczyć o przeszkodach w realizacji obowiązków opiekuńczych przez męża L.K, jak również przez jej jedyną córkę. W sprawie nie został należycie rozważony zgromadzony materiał dowodowy i nie wyjaśniono wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez Skarżącego i realnych możliwości sprawowania odpowiedniej opieki przez jego dziadka i matkę. Dopiero jednoznaczne stwierdzenie, że mąż L.K. lub jej córka są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, a uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest możliwe lub nie jest połączone z nadmiernymi trudnościami, umożliwiałoby wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania. W szczególności winien dokonać obiektywnej oceny możliwości sprawowania opieki przez dziadka i matkę Skarżącego, kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego. W razie wątpliwości organ przeprowadzi dodatkowe postępowanie dowodowe na tę okoliczność. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz błędnej wykładni prawa materialnego naruszyły również przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 - dalej p.p.s.a.). Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżący nie był również reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego.