II SA/Gl 158/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Sekretarz sądowy Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 maja 2022 r. sprawy ze skargi A.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 14 grudnia 2021 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3887/2021/17856/JG Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia 16 listopada 2021 r. nr [...] odmawiającą A. B. (dalej "strona" lub "skarżąca") przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na ojca K. B. Decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 23 sierpnia 2021 r. do organu I instancji wpłynął wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ojcem – K. B., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia 16 listopada 2021 r. organ odmówił jednak przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na ojca. Sentencja decyzji organu składała się przy tym z trzech punktów, w których organ odmówił przyznania prawa do świadczenia kolejno za okresy: od 1 października 2018 r. do 30 listopada 2020 r., od 1 października 2020 r. do 31 lipca 2021 r. oraz od 1 sierpnia 2021 r. Uzasadniając odmowę organ przedstawił ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego, z których wynika, że ojciec strony wymaga stałej opieki. Opiekę tę zapewnia mu strona, która pomaga ojcu w codziennym funkcjonowaniu, przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, podawaniu leków i dbaniu o higienę osobistą. Opieka ta jest sprawowana w sposób stały i nieprzerwany. Zgodnie z orzeczeniami lekarza orzecznika ZUS ojciec strony jest całkowicie niezdolny do pracy oraz niezdolny do samodzielnej egzystencji do 31 października 2022 r. Ustalono także, że od 1 listopada 2018 r. stronie wypłacany jest specjalny zasiłek opiekuńczy. Organ ustalił także, że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tą ostatnią okoliczność organ I instancji uznał za przeszkodę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Ponadto za taką przeszkodę organ uznał datę powstania niepełnosprawności ojca strony. Strona nie zgodziła się z powyższą decyzją i wyrażając niezadowolenie z podjętego rozstrzygnięcia wniosła od niego odwołanie. Nie przyniosło ono jednak oczekiwanego przez stronę skutku, gdyż zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając decyzję Kolegium wskazało, że w odniesieniu do strony zachodzą dwie przesłanki negatywne, które uniemożliwiają przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem. Strona pobiera z tytułu opieki nad ojcem świadczenie konkurencyjne w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego i nie zrezygnowała z niego. Przede wszystkim jednak osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (na dzień wydawania przez Kolegium decyzji przyznającej stronie specjalny zasiłek opiekuńczy, żona osoby niepełnosprawnej pracowała i dlatego nie mogła sprawować opieki nad swoim mężem), a zatem zachodzi przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt. 2 ppkt. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dodatkowo Kolegium stwierdziło, że w odniesieniu do strony brak było podstaw do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o to świadczenie, albowiem wniosek z dnia 23 sierpnia 2021 r. był pierwszym wnioskiem strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Kolegium zaakcentowało, że nie kwestionuje faktu, iż ojciec strony wymaga całodobowej opieki, jednak ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt. 2 ppkt. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraźnie wykluczył możliwość otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeński, a małżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W skardze na powyższą decyzję strona domaga się jej uchylenia w całości i przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem za okres od 1 października 2018 r. do 30 listopada 2020 r. oraz za okres od 1 grudnia 2020 r. do 31 lipca 2021 względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Strona skarżąca wniosła także o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka na okoliczność wprowadzenia strony w błąd przez pracowników MOPS w B. w 2018 r. poprzez poinformowanie, że stronie nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i jednoczesną odmowę przyjęcia od strony wniosku o to świadczenie, który to wniosek strona przyniosła celem rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że organ przyjął, iż strona do dnia 23 sierpnia 2021 r. nie składała wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, podczas gdy pominięto fakt wprowadzenia strony w błąd przez pracowników MOPS w 2018 r. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Strona obecna na rozprawie w dniu 17 maja 2022 r. podtrzymała zawarte w skardze stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2022 r., poz. 329, ze zm. ) dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Kluczową kwestią w rozpoznawanej sprawie jest to, czy skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu ojcem w sytuacji, w której ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a żona nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopiero pozytywna odpowiedź na to pytanie może otwierać ewentualne rozważania, czy przeszkodą do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz za jaki okres świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane. Natomiast negatywna odpowiedź na powyższe pytanie powoduje, że te dodatkowe zagadnienia w ogóle tracą na znaczeniu, skoro i tak świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane z powodu pozostawania ojca skarżącej w związku małżeńskim, z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rozstrzygając wskazaną na wstępie kluczową kwestię należy w pierwszej kolejności wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast, stosowanie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jednoznacznie wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Przyjęcie przez ustawodawcę powyższego rozwiązania jest podyktowane tym, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, co nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy. Zaakcentować przy tym należy, że jest to obowiązek wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Jednoznaczne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni. Wyjątek ten bowiem wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 lutego 2021 r., sygn. I OSK 599/20 i przywołane tam inne wyroki sądów administracyjnych). W konsekwencji uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym przysługuje dopiero wtedy, gdy jej małżonek jest, tak jak ta osoba, niepełnosprawny w stopniu znacznym (legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). W realiach rozpoznawanej sprawy okolicznością bezsporną jest to, że żona niepełnosprawnego, pozostającego pod opieką córki, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zachodzi zatem negatywna przesłanka, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wykluczająca możliwość przyznania córce (skarżącej) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa. Sądowi orzekającemu w niniejszej sprawie znane są orzeczenia sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Jak wskazało Kolegium opierając się na wiedzy posiadanej z innej sprawy rozpatrywanej przez ten organ, a dotyczącej przyznania stronie specjalnego zasiłku opiekuńczego, żona niepełnosprawnego pracuje i ta okoliczność stanowi przeszkodę do sprawowania przez nią opieki nad mężem. Poczynione w tym zakresie przez Kolegium ustalenie nie zostało w żaden sposób zakwestionowane przez stronę, stąd uznać je należy za okoliczności bezsporną. Wynika stąd, że po stronie żony niepełnosprawnego nie zachodzą obiektywne przeszkody do sprawowania opieki. Podjęcie przez nią zatrudnienia nie zmienia bowiem faktu, że jest ona osobą zobowiązaną w rozumieniu at. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Winna ona realizować swój obowiązek poprzez faktyczne sprawowanie opieki nad mężem lub poprzez zapewnienie odpowiednich środków na sprawowanie tej opieki. Wymaga jeszcze raz zaakcentowania, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w k.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 k.r.o. Poza tym, skoro rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie pracy zarobkowej jest warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi niepełnosprawnego, to okoliczność aktywności zawodowej osoby zobowiązanej do świadczenia pomocy w pierwszej kolejności (matki skarżącej) nie może być traktowana jako okoliczność umożliwiająca przyznanie tego świadczenia skarżącej, która przecież jako córka w porównaniu do żony skarżącego jest zobowiązana do świadczenia pomocy niepełnosprawnemu dopiero w dalszej kolejności. Jak słusznie zauważył tutejszy Sąd w wyroku z dnia 22 grudnia 2021 r. sygn. II SA/Gl 1188/21, to nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej. Mając na względzie dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie nie zostały wskazane, ani tym bardziej dowiedzione obiektywne okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiałyby sprawowanie opieki nad niepełnoprawnym przez jego żonę, a to wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Organy wskazał także na inne przeszkody przyznania wnioskowanego świadczenia tj. pobieranie przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, a także datę złożenia wniosku (tj. 23 sierpnia 2021 r.) i wynikający stąd brak możliwości przyznania świadczenia za okres przypadający przed tą datą. Na tym ostatnim zagadnieniu koncentruje swoją uwagę strona, wywodząc, że należało jej przyznać świadczenie za okresy sprzed daty złożenia wniosku. Obwinia przy tym pracowników MOPSu za wprowadzenie w błąd, co skutkować miało opóźnionym złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Należy w związku z tym podkreślić, że wszystkie te zagadnienia mają charakter wtórny wobec wskazanej powyżej przeszkody do przyznania świadczenia, a wynikającej z pozostawania ojca skarżącej w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przeszkoda ta w obowiązującym stanie prawnym, ukształtowanym przez wskazane powyżej, jednoznaczne w swej treści przepisy u.ś.r., z góry wykluczyła możliwość przyznania skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że organy rozpatrujące wniosek skarżącej nie miały żadnej swobody i ze względu na treść omówionych powyżej przepisów zobligowane były odmówić przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania przez nią opieki nad ojcem. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi postępowanie dowodowe ma ograniczony zakres i sprowadza się do możliwości wyjątkowego przeprowadzenia dowodu z dokumentów. Natomiast przesłuchiwanie świadków przez sąd administracyjny jest w obowiązującym stanie prawnym całkowicie wykluczone. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - na podstawie art. 151 p.p.s.a. - orzekł, jak w sentencji wyroku. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).