II SA/Gl 1605/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Andrzej Matan, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 marca 2022 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta S. z dnia [...] r. nr [...]. Burmistrz Miasta i Gminy S. decyzją z dnia [...] r., działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2022 r., poz. 615), zwanej dalej u.ś.r., po rozpoznaniu wniosku skarżącej R.C., odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią W.F.. Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że babcia skarżącej wymaga całodobowej opieki, skarżąca nie pracuje i opiekuje się niepełnosprawną babcią, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych. Z kolei babcia jest wdową i na mocy orzeczenia z dnia 4 marca 2021 r. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Ponadto na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 28 lipca 2021 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Babcia ma dwoje dzieci: córkę (matka skarżącej), która opiekuje się swoim niepełnosprawnym synem a sama jest osobą legitymującą się III grupą inwalidztwa oraz syna (mieszka ze swoją matką oraz ze skarżącą), który obecnie podjął zatrudnienie z urzędu pracy. Dalej organ odwoławczy przytoczył przepisy art. 17 ust. 1 i 1a oraz art. 24 u.ś.r., powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz na wybrane orzeczenia sądów administracyjnych potwierdzające, że po wejściu w życie tego wyroku nie można odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolegium stwierdziło, że organ I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, zastosował właściwe przepisy prawa i odpowiednio uzasadnił swoje stanowisko. W szczególności organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, iż skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem osoba wymagająca opieki posiada dwoje dzieci, które nie sprawują opieki nad matką. Syn podjął zatrudnienie a mieszka wspólnie z matką i ze skarżącą. Przepis art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. w związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wskazuje katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Jednocześnie zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, taką pomoc świadczyć. W ocenie organu odwoławczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a jeżeli jest kilku zstępnych obciąża bliższym stopniem przed dalszymi. W sprawie niezaprzeczalnie wymagająca opieki babcia posiada dwoje żyjących dzieci, tj. matkę skarżącej oraz syna, z których żadne nie legitymowało się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. O świadczenie pielęgnacyjne starała się zatem jako osoba inna, nie spokrewniona w pierwszym stopniu w rozumieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r. W tej sytuacji to na synu oraz córce spoczywa obowiązek sprawowania opieki nad wymagającą tego matką, co z kolei wykluczało możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako wnuczce. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r i wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że jej matka nie jest w stanie sprawować opieki nad babcią, gdyż sama opiekuje się niepełnosprawnym synem – bratem skarżącej. Ponadto sama ma II grupę inwalidztwa i choruje na depresję. Skarżąca nie posiada dokumentacji na poparcie tych okoliczności, gdyż nie mieszka z mamą i mama nie udostępniła jej tych dokumentów. Z kolei syn babci (wujek skarżącej) ma problemy alkoholowe, obecnie nie pracuje i jest na utrzymaniu babci. Dodatkowo powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, wskazując, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki pozostaje bez znaczenia dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są, w ocenie składu orzekającego, zgodne z prawem. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów w zakresie interpretacji i wykładni obowiązujących w sprawie przepisów ustawy, ani też uznać, że sprawa została należycie wyjaśniona. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359), zwanej dalej k.r.i.o., ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nadto, na mocy ust. 1a tego artykułu osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 1); nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2); nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż opiekę nad chorą babcią skarżącej powinna sprawować matka lub wujek skarżącej, albowiem nie posiadają oni orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i zgodnie z kolejnością istnienia obowiązku alimentacyjnego, to właśnie oni zobligowani są do opieki nad swoją matką, a nie skarżąca będąca jej wnuczką, a zatem osobą obowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności. Wskazać należy, że istotnie wykładnia językowa przepisu art. 17 u.ś.r. prowadzi do powyższego wniosku, jednak Sąd w składzie orzekającym nie podziela tak dokonanej przez organ odwoławczy interpretacji wskazanego przepisu, prowadzącej w konsekwencji do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Oparcie się wyłącznie na językowej wykładni prowadziłoby do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 10 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 817/21, wyraził pogląd, w myśl którego cele przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie są trudne do odkodowania i wynikają z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mają one służyć jako pomoc finansowa osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W konkluzji, w ocenie Sądu, wykładnia celowościowa art. 17 u.ś.r. umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego także osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji, jednakże z uwagi na niemożność sprawowania tej opieki przez osobę bliżej spokrewnioną z osobą wymagająca tej opieki. Za taką wykładnią przemawia dodatkowo treść regulacji k.r.i.o., w których organ nie dostrzegł, iż w określonych sytuacjach obowiązek alimentacyjny jest ograniczony. I tak, zgodnie art. 132 k.r.i.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zatem ustawodawca przewidział sytuację, w której zobowiązany w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi i jest to niewątpliwie wyjątkowa sytuacja (por.: wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r., sygn. akt I OSK 530/21). W realiach niniejszej sprawy babcia skarżącej jest osobą starszą i schorowaną, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Słusznie organ odwoławczy wskazał, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą wydania decyzji odmownej, bowiem zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznano, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zasadnie także organ ustalił, że osobami zobowiązanymi do alimentacji w pierwszej kolejności względem babci skarżącej są jej córka i syn, a nie wnuczka. Natomiast z treści wyjaśnień skarżącej wynika, że przeszkodą w sprawowaniu opieki przez córkę jest konieczność sprawowania przez nią stałej opieki nad niepełnosprawnym bratem skarżącej, zaś przez syna - prawdopodobnie choroba alkoholowa, a kwestie te nie zostały w żaden sposób wyjaśnione przez organy w świetle art. 132 k.r.i.o. Zatem ustaleniu podlega czy matka i wujek skarżącej są w stanie uczynić zadość swoim obowiązkom alimentacyjnym względem swojej matki. Wobec powyższego sam fakt, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji matka i wujek skarżącej nie posiadali orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może przesądzać, że są oni zdolni do opieki nad osobą schorowaną, co uniemożliwiałoby ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez wnuczkę osoby wymagającej opieki. W sprawie zabrakło ustaleń czy matka i wujek skarżącej mają faktyczną możliwość objęcia opieki nad ich chorą matką. W sprawie nie został należycie rozważony zgromadzony materiał dowodowy i nie wyjaśniono wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania odpowiedniej opieki przez jej matkę i wujka z uwagi na ich sytuację zdrowotną i życiową. Dopiero jednoznaczne stwierdzenie, że matka lub wujek skarżącej są w stanie uczynić zadość swoim obowiązkom, a uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest możliwe lub nie jest połączone z nadmiernymi trudnościami, umożliwiałoby wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie oprócz błędnej wykładni prawa materialnego naruszyły również przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), zwanej dalej p.p.s.a. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a., a to wobec wniosku organu i braku żądania przeprowadzenia rozprawy ze strony skarżącej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy wezmą pod uwagę powyższe rozważania. W szczególności winny dokonać obiektywnej oceny możliwości sprawowania opieki przez matkę i wujka skarżącej, kierując się zasadami logiki i względami doświadczenia życiowego, uwzględniając przy tym zgromadzone w sprawie dowody i uzupełniając je w niezbędnym dla wyjaśnienia tych kwestii zakresie. Dodać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl