II SA/Gl 1613/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 marca 2022 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] roku, [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K., którą stwierdzono, że 1/ świadczenia wychowawcze na dziecko G.M. za okres od 1 stycznia 2021 roku do 30 kwietnia 2021 roku w kwocie 2000,00 złotych zostały nienależnie pobrane; 2/zobowiązano K.M. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 2000,00 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Kontrolowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. K.M. (dalej: strona) w dniu 16 lipca 2019 roku złożył w MOPS w K. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w okresie 2019/2021 na córkę G.M.. Ustalono, iż miejscem zamieszkania strony jak i dziecka jest: C., ul. [...]. Prezydent, Miasta C. decyzją z dnia [...] roku przyznał stronie świadczenie wychowawcze na córkę w kwocie 500,00 złotych miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 roku do 31 maja 2021 roku W dniu 30 kwietnia 2021 roku strona poinformowała organ pierwszej instancji, iż po rozwodzie miejscem zamieszkania córki jest C. (tożsamy z miejscem zamieszkania matki) ul. [...]. Strona zaś mieszka w K., ul. [...].. Na mocy Wyroku Sądu Okręgowego w K. wydział [...]. sygn. akt [...]. z dnia [...]. roku między innymi wynika, iż orzeczono rozwód I.G. i K. M., a pełną władzę rodzicielska nad G. M. pozostawiono obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka w każdorazowym miejscu zamieszkania matki. Pismem z dnia [...]. roku OPS w C. przekazał, zgodnie z art. 20 ust. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, dokumentację sprawy do MOPS w K.. Wskazaną na wstępie decyzją z [...]. r. Prezydent Miasta K., mając na względzie brak zamieszkiwania strony z córką, stwierdził że świadczenia wychowawcze na córkę za okres od 1 stycznia 2021 roku do 30 kwietnia 2021 roku w kwocie 2000,00 złotych zostały nienależnie pobrane oraz zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 2000,00 złotych wraz z odsetkami ustawowymi. Od powyższej decyzji odwołała się strona wyrażając niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. Do odwołania załączyła wydruki przelewów bankowych potwierdzających przekazywanie kwoty świadczenia wychowawczego dziecku oraz oświadczenie matki dziecka. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymując decyzję organ u I instancji w mocy podzieliło jego stanowisko zajęte w sprawie. Jak wyjaśniło w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, rzeczywiście załączone do odwołania potwierdzenia przelewu kwoty 500,00 złotych oraz alimentów w wysokości 600,00 złotych w okresie od stycznia 2021 roku do maja 2021 roku na konto I.G.. wskazują, iż strona przekazywała byłej żonie kwoty świadczenia wychowawczego w tym okresie. Natomiast, zgodnie z art. 4 ust. 1 oraz ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016r, o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje: matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Córka nie zamieszkiwała z ojcem we wskazanym okresie, o czym stosownie do art. 20 ust. 1 ustawy strona powinna poinformować właściwy organ. Nie uczyniła tego, wobec tego świadczenie miało charakter nienależnego. W skardze z dnia 23 listopada 2021 r. strona (dalej: skarżący) podnosi, iż matka dziecka, zarówno przed, jak i po rozwiązaniu małżeństwa, była osobą uprawniona do otrzymywania świadczeń. Świadczenie, którego zwrotu domaga się MOPS w K., wpływało na konto, którego współwłaścicielką od 2015 roku pozostaje matka dziecka. Przeznaczała je na potrzeby związane z wychowaniem córki G.. Znajduje to potwierdzenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, w tym w oświadczeniu matki dziecka o otrzymywaniu świadczeń z tytułu programu 500+ oraz potwierdzeniach przelewów na indywidualne konto matki dziecka. Tym samym spełnione zostały przesłanki opisane w ww. przepisach. Organ wydający zaskarżaną decyzję powołuje się na art. 20 ust. 1 ustawy, który nakłada obowiązek informowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia. W przedmiotowej sprawie rozwiązanie małżeństwa taką zmianą jednak nie było, bowiem w żaden sposób nie wpłynęło na fakt, że świadczenie otrzymywała osoba uprawniona (na konto, którego jest współwłaścicielką). Jedyną okolicznością, która może budzić wątpliwości jest fakt, że wniosek o wypłatę świadczenia złożył ojciec dziecka (jeszcze w czasie trwania małżeństwa), a matka dziecka odrębny wniosek o wypłatę świadczenia złożyła kilka miesięcy po rozwiązaniu małżeństwa. W ocenie Skarżącego nie jest to jednak wystarczające do określenia pobranego świadczenia jako "nienależnego" i w konsekwencji domagania się jego zwrotu. Takie bowiem żądanie całkowicie pomija stan faktyczny (świadczenie otrzymywała osoba uprawiona i wydawała je na określone w przepisie cele), a tym samym jest typowym przykładem sytuacji, w której organ ślepo trzymając się litery prawa, sprzeniewierza się jego duchowi. W świetle powyższych faktów, żądanie zwrotu skierowane jest do ojca dziecka jedynie nominalnie, de facto bowiem zwrotu dokonałaby matka dziecka. To zaś w ocenie Skarżącego narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także zasadę nadrzędności interesu dziecka w działaniach podejmowanych przez instytucje publiczne (art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka). W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm. - dalej w skrócie: "p.p.s.a.") uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Zaskarżonym rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze za okres od 1 lutego 2021 r. do 1 maja 2021 r. oraz zobowiązującą skarżącego do jego zwrotu. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowił art. 4 ust. 2 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt. 1 u.p.p.w.d. W myśl art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku praw do tego świadczenia. Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Zdaniem organów orzekających w sprawie, świadczenie wychowawcze wypłacane skarżącemu w okresie wskazanym w decyzji było nienależnie pobrane ze względu na utratę prawa do tego świadczenia z tego powodu, że od rozwodu z żoną nie mieszka wraz z nią i córką, ale pod innym adresem. Poza tym, zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...]. r., sygn. [...]., którym pełnie władzy rodzicielskiej pozostawiono obojgu rodzicom, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania matki. Zatem formalnie rzecz ujmując, w świetle art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu za wskazany w decyzji okres, mimo braku praw do tego świadczenia, należy zakwalifikować jako nienależnie pobrane. Taka teza, w sytuacji w której co prawda adresatem świadczenia był skarżący i trafiało ono na wspólne konto (jego i żony), a żona przelewała kwotę stanowiącą równowartość świadczenia wychowawczego na swoje konto i przeznaczała ją (kwotę) na potrzeby córki, jaki się jednak jako niesprawiedliwa i nieracjonalna. Zdaniem Sądu, koniecznym staje się odstąpienie od wyników literalnej wykładni powołanych wyżej przepisów i sięgnięcie do wykładni celowościowej i systemowej. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy obu instancji, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu u.p.p.w.d. - wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21, CBOSA). W rozpoznawanej sprawie, czego nikt nie kwestionuje, świadczenie wychowawcze, przyznane skarżącemu na córkę, przekazywane było na wspólne konto jego i byłej żony, z którego ta (żona) przelewała na swoje konto i wykorzystywała następnie na potrzeby córki. W orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym głównie na te ustawy o świadczeniach rodzinnych, prezentowane jest stanowisko, akceptowane przez skład orzekający, zakładające konieczność odróżnienia "nienależnie pobranego świadczenia", od świadczenia "nienależnego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., II SA/Łd 395/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej w skrócie: "CBOSA"). W tej sytuacji, w ocenie Sądu, zachodzą podstawy do stwierdzenia, że świadczenie wychowawcze przekazywane skarżącemu w okresie od 1 lutego 2020r. do 28 lutego 2021 r., w łącznej kwocie 200,00 zł, nie miało cech świadczenia "nienależnie pobranego" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Organy powinny mieć na uwadze ratio legis przepisów u.p.p.w.d. a także konstytucyjną zasadę ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP). Biorąc pod uwagę powyższe należało stwierdzić, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Orzekające w sprawie organy naruszyły również prawo materialne (art. 26 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d), które miało wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną oraz zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.