II SA/Gl 1650/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi S. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 10 października 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1528/2024/13043 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 14 grudnia 2023 roku, nr [...] Burmistrz Miasta T. odmówił S. S. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych, albowiem z akt sprawy wynika, że wnioskodawca w okresie od [...] r. do [...] r. wykonywał pracę zarobkową, co świadczy o braku przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie organu opieka sprawowana przez stronę nad niepełnosprawną matką nie uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Niezależnie od powyższego, zdaniem organu w sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust.1b ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczący daty powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Na skutek odwołania adresata decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 10 maja 2024 roku, numer [...] uchyliło decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Kolegium zanegowało wykładnię organu pierwszej instancji w zakresie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. brak uprawnienia strony do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolegium dokonało także analizy przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym zakresie nakazało zebranie dowodów obrazujących stan zdrowia matki wnioskodawcy oraz ustalenie i wskazanie rodzaju, częstotliwości oraz zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego względem niepełnosprawnej w stopniu znacznym matki w aspekcie braku możliwości wykonywania przez skarżącego pracy zarobkowej. Decyzją z dnia 27 czerwca 2024 roku, [...] organ pierwszej instancji ponownie odmówił stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu wskazał, że wnioskodawca w dniu 3 października 2023 roku złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jego matka jest wdową. Legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wnioskodawca aktualnie pozostaje nieaktywny zawodowo. Nie jest uprawniony do świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W okresie od [...] roku do [...] r. pozostawał w zatrudnieniu. Wnioskodawca oświadczył, że sprawuje stałą opiekę nad matką w zakresie zaspokajania codziennych potrzeb życiowych oraz opieki higieniczno-sanitarnej (przygotowywanie posiłków, pomoc przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych, robienie zakupów, sprzątanie, podawanie leków, kontakt z lekarzem, zawożenie do przychodni, szpitala). Jest jedyną osobą zajmującą się wymagającą opieki matką. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 listopada 2023 r. pracownik socjalny potwierdził, że wnioskodawca sprawuje stałą opiekę nad matką od lutego 2022 r. Matka strony nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego. Ma problemy z poruszaniem się, chodzi p o mieszkaniu przy pomocy balkonika. Organ podkreślił, że czynności, opiekuńcze wykonywane przez stronę polegają głównie na zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych (robienie zakupów, sprzątanie, gotowanie i przygotowywanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych oraz pranie bielizny pościelowej i osobistej) oraz opiece higieniczno-sanitarnej (ubieranie, zmiana bielizny osobistej i pościelowej oraz pomoc przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych) oraz zawożenie do lekarzy na badania. Przy sprawowaniu opieki pomaga siostra strony, która myje i kąpie matkę oraz zmienia jej bieliznę osobistą. Ponadto rozdziela leki na cały tydzień, których przyjmowanie kontroluje. Obowiązek alimentacyjny względem matki siostra realizuje tylko powyższy sposób. Opieka nad matką wymaga stałej i długotrwałej obecności Ww., ponieważ Pani B. nie może na dłuższy czas zostać sama w domu. W czasie nieobecności strony opiekę nad matką sprawuje córka lub sąsiadka. Przed złożeniem wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawca pracował na umowę zlecenie. Umowa wygasła, a w tym czasie stan zdrowia matki się pogorszył, dlatego zamiast dążyć do ponownego zatrudnienia Pan S. postanowił złożyć wniosek przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ pierwszej instancji stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze (wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują), że opieka ta nie pozwala im. na podjęcie innej pracy. Za rezygnację z podjęcia zatrudnienia, należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki jednak aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała i długoterminowa. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej i związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo- skutkowy nie istnieje. I taka sytuacja występuje w przypadku wnioskodawcy. Odwołanie od tej decyzji złożył jej adresat reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zarzucił organowi administracji naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku, sygn., akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto zarzucił decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że fakt aktywności zawodowej wnioskodawcy do dnia [...] roku może stanowić podstawę odmowy świadczenia. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Zgodziło się z odwołującym, że data powstania niepełnosprawności jego matki nie może mieć wpływu na powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaakceptowało jednak w pełni stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przewidziana w art. 17 ust. 1 ustawy. Decydujące znaczenie w kontekście oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia przypisać należy zakresowi czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna osoby niepełnosprawnej w odniesieniu do możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Ustalenie istnienia związku przyczynowo- skutkowego między wymienionymi okolicznościami wymaga stwierdzenia, że rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Weryfikacji zatem wymagało to, czy rzeczywiście zakres czynności opiekuńczych świadczonych wobec matki uniemożliwia skarżącemu podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Przy czym zaznaczyć należy, że miarodajny dla rozstrzygnięcia jest aktualny stan faktyczny, a nie historyczny. W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 23 maja 2024 r. pracownik socjalny ustalił, że pomoc skarżącego w opiece nad matką polega na przygotowywaniu posiłków, pomocy w dojściu do toalety, robieniu zakupów, sprzątaniu, załatwianiu spraw urzędowych, pomocy w ubieraniu, praniu pościeli. Siostra wnioskodawcy wspiera brata w opiece nad matką tj. pomaga przy myciu, kąpaniu oraz przygotowuje leki. Matka strony porusza się po domu samodzielnie, ale zdarza się, że potrzebuje balkonika lub kul. Jest w stanie samodzielnie zjeść posiłek, nie wymaga karmienia. Tym samym Kolegium zaaprobowało stanowisko organu I instancji, że wnioskodawcy nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem sprawowana opieka, jej zakres i natężenie nie wyklucza podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być realizowana w pełnym wymiarze czasu pracy. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzucił SKO w Katowicach naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 2) art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 – dalej "u.ś.r.") w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". W każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej. Pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Jednakże przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W ocenie Składu orzekającego decyzja SKO w Katowicach jest zgodna z prawem. Organ ustalił przede wszystkim zakres sprawowanej przez stronę nad matką opieki. Jak wynika z akt administracyjnych polega ona na przygotowaniu posiłków, pomocy w dojściu do toalety, robieniu zakupów, sprzątaniu, załatwianiu spraw urzędowych, pomocy w ubieraniu, praniu pościeli. Siostra wnioskodawcy wspiera zaś brata w opiece nad matką tj. pomaga przy myciu, kąpaniu oraz przygotowuje leki. Matka strony porusza się po domu samodzielnie, ale zdarza się, że potrzebuje balkonika lub kul. Jest w stanie samodzielnie zjeść posiłek, nie wymaga karmienia. Trudno zatem stwierdzić, że w związku z opieką nad niepełnosprawną matką strona nie może podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia nawet jeśli przyjąć, iż opieka ta zajmuje jej kilka godzin dziennie. Tu warto zaznaczyć, że poprawa organizacji opieki może znacząco skrócić ten czas.. Z tych względów na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.