II SA/Gl 1673/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2025 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 7 listopada 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1852/2024/17509 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy O. z dnia 11 września 2024 r. nr [...], 2. umarza postępowanie administracyjne. Pismem z dnia 2 grudnia 2024 r. I. P. (dalej jako: "strona" lub "skarżąca") wniosła do tut. Sądu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej jako "organ odwoławczy" lub "Kolegium"), opisaną w rubrum nn. wyroku. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: Decyzją z dnia 11 września 2024 r. nr [...], Wójt Gminy O. (dalej jako: "organ I instancji" lub "Wójt"), działając w oparciu o art. 2 pkt. 7 lit. a i lit. c oraz art. 23 ust. 1 i ust. 1a w zw. z ust. 7 Ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.), dalej powoływanej jako: "u.p.o.u.a." oraz przepisy Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. z 2023 r. poz.1341) ustalił, że kwoty pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2014 r. do 10 marca 2022 r. na rzecz syna skarżącej – K. P., w wysokości 45.000,00 zł, były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego; że świadczenia te były przyznane decyzjami wydanymi z naruszeniem prawa po wznowieniu postępowania administracyjnego oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu w/w świadczeń, uznanych za nienależnie pobrane, wraz z odsetkami, w łącznej wysokości 63.478,71 zł. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że we wskazanym okresie skarżąca pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej, tj. syna. W dniu [...] 2022 r. skarżąca poinformowała organ I instancji o powzięciu informacji co do śmierci dłużnika alimentacyjnego - P. P.. Organ ustalił, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] r. jako osoba nieznana. Jego tożsamość ustalono dopiero w 2022 r. w oparciu o przeprowadzone badanie genetyczne. W dniu [...] r. sporządzono akt zgonu nr [...]. W związku z powyższym organ I instancji wskazał, że wyszły na jaw nowe okoliczności istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi i po przeanalizowaniu całości sprawy ustalił, że decyzje ostateczne, przyznające prawo do świadczenia alimentacyjnego, zostały wydane jako decyzje wydane z naruszeniem prawa. W dalszej kolejności Wójt podniósł, że kwoty wypłacone od chwili śmierci dłużnika alimentacyjnego do marca 2022 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego i zobowiązał skarżącą do ich zwrotu wraz z odsetkami. W odwołaniu od powyższego rozstrzygnięcia skarżąca wskazała, że nie zgadza się z decyzją, iż pobierała świadczenie nienależnie. Podkreśliła, że o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się dopiero w dniu [...] 2022 r. Wcześniej nikt nie wiedział o tym fakcie. Wskazała, że w orzecznictwie podkreśla się fakt, że osoba uprawniona (względnie jej przedstawiciel ustawowy) musi wiedzieć o śmierci dłużnika, aby można było mówić o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie, przywołując treść wyroku WSA w Gdańsku z 8 marca 2018 r., sygn. akt: III SA/Gd 915/17. Podniosła, że akt zgonu dłużnika alimentacyjnego został wydany dopiero w marcu 2022 r. Podkreśliła również, że z uwagi na chorobę syna utrzymuje się ze świadczenia pielęgnacyjnego, które pobiera w związku ze sprawowaną nad nim opieką. W związku z tym nie dysponuje tak dużą kwotą, aby móc zwrócić świadczenia. Zaskarżoną obecnie decyzją Kolegium utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Zgodnie natomiast z art. 2 pkt 11 i pkt 2 tej ustawy, osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Bezskuteczność egzekucji oznacza zaś egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych, albo postępowanie upadłościowe, w toku którego w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie otrzymano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności z powodu braku podstawy prawnej do podjęcia czynności zmierzających do wykonania tytułu wykonawczego w miejscu zamieszkania dłużnika i braku możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą. Kolegium stwierdziło, że wobec śmierci dłużnika alimentacyjnego w dniu [...] r. nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji, gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje, albowiem warunkiem pobierania tych świadczeń jest bezskuteczność egzekucji alimentów, zaś prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji zatem braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium stwierdziło, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma z istoty swej charakter zaliczkowy, a zatem podlega zwrotowi i nie stanowi bezzwrotnej pomocy Państwa dla osób uprawnionych, w związku z czym śmierć dłużnika alimentacyjnego, co w konsekwencji oznacza brak możliwości zwrotu przez niego tego świadczenia, powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo Kolegium wskazało, że wydana obecnie decyzja organu I instancji jest kolejną decyzją, zapadłą w nn. sprawie, a wcześniejsze rozstrzygnięcie w tym przedmiocie zostało uchylone decyzją Kolegium z dnia 22 marca 2024 r. nr [...], a sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W ponownie prowadzonym postępowaniu Wójt zastosował się do wskazań zawartych w decyzji kasatoryjnej Kolegium i ustosunkował się do tez w niej zawartych i po wznowieniu postępowania uznał, że decyzje na mocy, których przyznano skarżącej świadczenia - uznane obecnie za nienależnie pobrane - zostały wydane z naruszeniem prawa. Mając na względzie powyższe organ odwoławczy stwierdził, że w odniesieniu do strony zachodzą przesłanki formalno-prawne do ustalenia, że pobrane w wyżej wskazanym okresie świadczenia z funduszu alimentacyjnego były świadczeniami nienależnie pobranymi, albowiem nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje. Warunkiem pobierania tych świadczeń jest bowiem bezskuteczność egzekucji alimentów. W skardze sądowej na powyższe rozstrzygnięcie skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2024 r. poz. 572), dalej powoływanej jako: "k.p.a.", oraz przepisów u.p.o.u.a. i w oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Uzasadniając skargę skarżąca podniosła argumenty zbieżne z tymi, które zostały podniesione w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Wskazała, że dłużnik alimentacyjny zmarł [...] r. jako osoba nieznana, a jego tożsamość ustalono dopiero w 2022 r. w oparciu o przeprowadzone badania genetyczne. Podkreśliła, że osoba uprawniona (względnie jej przedstawiciel ustawowy) musi mieć świadomość śmierci dłużnika, aby można było mówić o nienależnie pobranych świadczeniach i ich zwrocie Wskazała także, że środki z funduszu alimentacyjnego przeznaczała na bieżące utrzymanie nie wiedząc, że dłużnik alimentacyjny nie żyje. Według niej nie zaszła niezgodność z przepisami, albowiem pobierała ona świadczenie zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał twierdzenia i wnioski, zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.) - dalej "p.p.s.a." sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie, a tym samym skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, którą ustalono, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej na rzecz jej syna w okresie od 1 października 2014 r. do 10 marca 2022 r. zostały nienależnie pobrane i określono wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na kwotę 45.000,00 zł oraz odsetek na dzień wydania decyzji w kwocie 18.478,71 zł, zobowiązując skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organy obydwu instancji ustaliły bowiem, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] r., zatem w sprawie wystąpiła - według ich oceny - przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawarta w art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Zgodnie z tym przepisem nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego reguluje przepis art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., według którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W związku ze stwierdzonymi wyżej okolicznościami stanu faktycznego, do oceny prawnej w niniejszej sprawie należało odnieść pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w wyroku z dnia 17 listopada 2020 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1163/20, który to pogląd Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela i przyjmuje za własny. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu powołanego orzeczenia wskazał, że "z treści przytoczonych wyżej art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi (...). "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy (...). Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy". Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć wymaga, że skarżąca w skardze wskazała na brak wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Podniosła, że o jego śmierci dowiedziała się za pośrednictwem Policji o czym poinformowała Ośrodek Pomocy Społecznej w O.. Zostało wszczęte w tej sprawie postępowanie, które doprowadziło do ustalenia, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] r. jako osoba nieznana. Dopiero w oparciu o badania genetyczne jego tożsamość ustalono w 2022 r. W kontekście powyższych okoliczności stwierdzić należy, że kwestia, czy skarżąca, pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w określonym w decyzji okresie, wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, miała kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy. Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji nie wynika, aby skarżąca mogła wiedzieć pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Tymczasem dopiero stwierdzenie, że skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy już wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, uprawnia organ do przyjęcia, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Z uwagi na wskazane wyżej okoliczności, w ocenie Sądu organy obydwu instancji naruszyły prawo materialne, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, w przywołanym powyżej wyroku, nie można zgodzić się z wykładnią art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., przyjmującą jego zastosowanie niezależnie od wiedzy strony. Mając na względzie dotychczasowe rozważania skargę należało uwzględnić i zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym Sąd orzekł w pkt I wyroku. Jednocześnie Sąd uznał, w związku ze stwierdzeniem braku po stronie skarżącej świadomości, że pobiera świadczenia nienależnie i tym samym braku obowiązku zwrotu pobranej przez nią kwoty 45.000 zł (63.478,71 zł z odsetkami), iż postępowanie administracyjne w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych płatności należało umorzyć, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. zw. z art. 105 § 1 k.p.a., w punkcie II wyroku.