II SA/Gl 1953/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Asesor WSA Aneta Majowska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2024 r. sprawy ze skargi J. L. (L.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 27 września 2023 r. nr SKO.4106.271.2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Burmistrz B. decyzją z dnia 30 stycznia 2023 r., działając m.in. na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., odmówił przyznania skarżącemu J. L. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką S. L.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że odmówił przyznania świadczenia z uwagi na fakt, że skarżący pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy oraz poinformował, że nie zawiesi prawa do tej renty. Ponadto w ocenie organu nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b u.ś.r., albowiem nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność u matki skarżącego. Na skutek rozpoznania odwołania skarżącego od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zwięźle przedstawił stan faktyczny sprawy oraz zacytował przepisy u.ś.r., w tym w szczególności art. 17 ust. 5 tej ustawy, który zawiera katalog negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej organ stwierdził, iż skarżący od 2012 roku pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy wypłacaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Skarżący nie ma ustalonego prawa do innej renty, w tym renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Skarżący legitymuje się orzeczeniem o częściowej niezdolności do pracy wydanym na czas do 18 stycznia 2024 r. oraz orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Nie podejmuje zatrudnienia od 2012 r. Zamieszkuje z matką od 2020 r. Matka skarżącego jest osobą leżącą i pampersowaną oraz cierpi z powodu cukrzycy, niedosłuchu, zaników pamięci, niedowładu prawej ręki oraz przeszła zawał. Skarżący dba o codzienną higienę matki, przygotowuje jej posiłki i karmi, przestrzega wizyt lekarskich, dba o rehabilitację matki, podaje lekarstwa i motywuje do ćwiczeń rehabilitacyjnych. Organ odwoławczy stwierdził ponadto, że organ I instancji w toku postępowania poinformował skarżącego, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty. Organ I instancji wskazał przy tym, że istnieje możliwość zawieszenia renty i wyjaśnił, że wówczas istnieje konieczność przedstawienia organowi decyzji organu rentowego o wstrzymaniu wypłaty renty, gdyż takowa decyzja powoduje wyeliminowanie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Oceniając decyzję organu I instancji, organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Organ odwoławczy zgodził się natomiast z tym, że fakt pobierania przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz odmowa jej zawieszenia, skutkują niespełnieniem warunków ustawowych koniecznych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że organ I instancji stosując się do zasad ogólnych wyrażonych w kodeksie postępowania administracyjnego poinformował stronę o przysługującym jej prawie do wystąpienia do organu rentowego z wnioskiem o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności oraz wyjaśnił, że decyzja zawieszająca wypłatę owego świadczenia będzie skutkować wyeliminowaniem negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy. Skarżący oświadczył, że nie zawiesi przysługującego mu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Tym samym w ocenie organu odwoławczego brak jest wątpliwości co do stanowiska skarżącego w przedmiocie dokonania wyboru pomiędzy pozostającymi w zbiegu świadczeniami, jak i co do tego, że jego wolą jest uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obok renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy tj., bez jej uprzedniego zawieszenia. Kolegium zauważyło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17, stwierdził, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium zwróciło przy tym uwagę, że wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a tym samym jego skutkiem jest utrata mocy obowiązującej nie przez cały przepis, ale tylko w zakresie, w jakim stwierdzono jego niezgodność z Konstytucją. Wreszcie powołując się na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, organ odwoławczy podzielił to stanowisko, w myśl którego warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji otrzymywania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest dokonanie wyboru przez uprawnionego świadczenia pielęgnacyjnego i zawieszenie przez niego prawa do renty. Skoro zatem skarżący w toku postępowania wyraźnie wskazał, że domaga się ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obok świadczenia rentowego z tytułu częściowej niezdolności do pracy i poinformował, że nie zawiesi wypłaty renty, to nie zostały spełnione wszystkie przesłanki niezbędne do uzyskania prawa do wnioskowanego świadczenia. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej oraz niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy pozbawia skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych. W uzasadnieniu przedstawione zostały argumenty na poparcie podniesionego zarzutu, w szczególności nawiązujące do ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swojego dotychczasowego stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zaznaczyć przyjdzie na wstępie, choć to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, że organ I instancji w odniesieniu do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał m.in. na okoliczność nieustalenia wieku powstania niepełnosprawności matki skarżącego. To stanowisko zostało jednak prawidłowo zakwestionowane przez organ odwoławczy. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym rozważania organu odwoławczego w tym zakresie uznać należy za poprawne. Jednocześnie za poprawne uznać należało te rozważania organu odwoławczego, które przesądziły o wyniku sprawy, a odnoszące się do zasadniczej spornej kwestii, tj. do oceny negatywnej przesłanki ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w postaci pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Dokonując oceny tej kwestii należy przypomnieć, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia. W przywołanym przez skarżącego wyroku, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, utracił moc obowiązującą z dniem 9 stycznia 2020 r. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że różnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi w oparciu o przyjęte przez ustawodawcę kryterium posiadania przez takie osoby ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest niedopuszczalne. Prowadzi ono bowiem do wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych, pomimo że sytuacja faktyczna takich osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi (gdy nie podejmują oni zatrudnienia, które mogli podjąć przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia rentowego) jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w celu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny dostrzegł, że sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia. Interpretacja przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w świetle powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego była przedmiotem licznych wyroków wydawanych przez sądy administracyjne. W orzecznictwie prezentowane są dwa odmienne stanowiska. Według pierwszego z nich dopuszczalne jest jednoczesne pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego w pełnych wysokościach, co argumentowane jest redakcją ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego i wyłącznie jego językową wykładnią. Z kolei według drugiego stanowiska, pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi automatycznie negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz osoba uprawniona winna dokonać wyboru jednego ze świadczeń, tj. pielęgnacyjnego lub emerytalno – rentowego. Jako argumenty na poparcie tego stanowiska wskazuje się m.in., że powoływany wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, a tego rodzaju wyroki są charakteryzowane jako orzeczenia, w sentencji których Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją RP przepisu prawnego w określonym zakresie jego zastosowania. Wyrok dotyczy zakresu podmiotowego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. rozstrzygając o konstytucyjności przepisu w stosunku do określonej grupy podmiotów, której ten przepis dotyczy, a mianowicie osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Osoby te mieszczą się w szerszej kategorii osób, którym przysługuje prawo do renty. Skutkiem wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu w zakresie podmiotowym jest utrata mocy obowiązującej nie przez cały przepis, w pełnym zakresie jego obowiązywania, ale wyłącznie w zakresie, w jakim stwierdzona została jego niezgodność z Konstytucją RP, w odniesieniu do wskazanej grupy podmiotów. Wydanie wyroku zakresowego w sprawie o sygn. SK 2/17 nie było przy tym skutkiem uznania przez Trybunał, że w pozostałym zakresie podmiotowym przepis nie budzi wątpliwości pod względem konstytucyjności. Trybunał wyraźnie wskazał w uzasadnieniu wyroku, że ze względu na konkretny charakter inicjującej postępowanie skargi konstytucyjnej, ocena konstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. odnosi się do zakresu, jaki dotyczy osoby wnoszącej skargę, czyli w jakim wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom mającym ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Trybunał Konstytucyjny uznał zatem za sprzeczną z zasadą równości sytuację, gdy samo przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy skutkuje całkowitym pozbawieniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji nie oznacza to, że opiekunowi osoby niepełnosprawnej przysługuje jednocześnie i świadczenie pielęgnacyjne i renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy. To drugie z powyższych stanowisk prowadzi do wniosku, że prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie powinna ograniczać się do jego literalnego brzmienia, lecz wymaga oparcia się na efektach zastosowania prokonstytucyjnej wykładni celowościowej i systemowej, pozwalającej na realizację m.in. zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Z wykładni celowościowej, funkcjonalnej i systemowej art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a i art. 27 ust. 5 u.ś.r. wynika natomiast, że świadczenie pielęgnacyjne nie może pozostawać w zbiegu z dochodami za pracę lub świadczeniami socjalnymi zapewniającymi źródło utrzymania, bowiem świadczenie pielęgnacyjne ma zapewnić właśnie źródło utrzymania tym, którzy z powodu sprawowania opieki są go w ogóle pozbawieni. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. musi być interpretowana jako związana nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty tego świadczenia. W konsekwencji warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji otrzymywania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest dokonanie wyboru przez uprawnionego świadczenia pielęgnacyjnego i zawieszenie przez niego prawa do renty (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 4 października 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1162/23 i powołane w nim dalsze orzeczenia sądów administracyjnych). Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela argumentację przemawiającą za przyjęciem tego drugiego stanowiska. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skarżący błędnie odczytuje wyrok Trybunału Konstytucyjnego oraz jego skutki uznając, że pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro skarżący pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy i oświadczył, że nie zawiesi prawa do tego świadczenia, to taka sytuacja wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy, a to wobec złożonego przez skarżącego wniosku i braku żądania organu co do przeprowadzenia rozprawy.