II SA/Gl 226/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 12 grudnia 2023 r. nr SKO.4106.1261.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r. nr SKO.4106.1261.2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.) w związku z art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 21 lit. a, art. 17 ust. 1 pkt 1, ust. 3, ust. 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania Z. H. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. (dalej – organ I instancji) z dnia 26 września 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 26 września 2023 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną E. H. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Mianowicie według organu I instancji, zakres opieki sprawowanej przez Wnioskodawcę nie uzasadnia rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W odwołaniu z dnia 10 października 2023 r. pełnomocnik Skarżącego zanegował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego: 1) art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez jego błędną wykładnię polegającą na pominięciu, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza on art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; 2) art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w związku z art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że małżonkowi, na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; 3) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie przez Skarżącego świadczenia rentowego w związku z częściową niezdolnością do pracy wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną małżonką. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie dostrzegł, że Skarżącemu już raz odmówiono prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną. Rozstrzygnięcie to – jak zauważyło Kolegium - zostało utrzymane w mocy decyzją tego organu z dnia 20 lutego 2023 r. nr SKO.4106.79.2023, a w dalszej kolejności WSA w Gliwicach wyrokiem z dnia 7 czerwca 2023 r. o sygn. akt II SA/G 590/23 oddalił skargę (orzeczenie to stało się prawomocne). Organ odwoławczy doszedł jednak do wniosku, że nie zachodzi przypadek res iudicata. Umotywował to tym, że obecny wniosek dotyczy sytuacji wykreowanej przez kolejne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności żony Wnioskodawcy, wydanym po tym, jak poprzednie utraciło są ważność. Przechodząc do meritum Kolegium zwróciło uwagę, że pełnomocnik Skarżącego nie przedstawił zarzutów i argumentacji dotyczącej przyczyny, która stała się przyczyną negatywnego rozpatrzenia wniosku, tj. braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia. Następnie przywołał ustalenia wywiadu środowiskowego dotyczące schorzeń, jakimi dotknięta jej małżonka Wnioskodawcy, jak również zakresu czynności jaki wykonuje ona samodzielnie. W dalszej kolejności uznał, że twierdzenia Wnioskodawcy zawarte we wniosku, jakoby w ramach opieki wymieniał żonie pieluchomajtki, smarował kremami przeciwko odparzeniom, przewracał na bok, podejmował działania przeciwko odleżynom, wykonywał ćwiczenia fizyczne, ćwiczenia rozwijające mowę, czytanie i pisanie, a także myślenie albo oklepywał, czy czuwał podczas snu, nie mają wsparcia w wywiadzie środowiskowym. Uwagę ta odniósł również do stwierdzenia Skarżącego o depresji i myślach samobójczych jego małżonki, które nie zostały poparte jakimikolwiek dowodami. Reasumując Kolegium wyraziło stanowisko, że materiał dowody sprawy, w tym wywiad środowiskowy, bezspornie wskazuje, że zakres opieki, który w istocie polega na pracach w gospodarstwie domowym, robieniu zakupów, pomocy przy wchodzeniu do wanny, czy po schodach, nie pozbawia Skarżącego możliwości podjęcia zatrudnienia. Przyjął bowiem, że prowadzenie gospodarstwa domowego, robienie zakupów, jest codzienną rutynę osób, które pracują zawodowo. Zatem zakres opieki wykonywanej przez Skarżącego nie ma charakteru opieki stałej i długotrwałej. Zasygnalizował ponadto, że żona nie jest osobą leżącą, lecz osobą, która porusza się samodzielnie przy pomocy kul łokciowych, samodzielnie spożywa posiłki, a także utrzymuje higienę osobistą. W konsekwencji – według organu odwoławczego - brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem przez Wnioskodawcę zatrudnienia. W skardze z dnia 17 stycznia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawcy zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium zarzucając jej: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. o art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie przez Skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania na jego rzecz świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawną małżonką; 2) naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że małżonek osoby niepełnosprawnej nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia; 3) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnie, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 k.p.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespól do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia [...] r., że niepełnosprawna małżonka Skarżącego, pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki swojego męża, który nie musi rezygnować z zatrudnienia. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W motywach skargi w pierwszej kolejności zanegowano stanowisko, jakoby pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowiło negatywną przesłankę w ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/16 stwierdził, że Skarżący nie jest zobligowany do zawieszenia pobieranej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, aby móc pobierać świadczenie pielęgnacyjne. Kwestionując z kolei twierdzenie Kolegium, jakoby zakres opieki realizowanej przez Skarżącego umożliwiał mu podjęcie zatrudnienia podkreślono przede wszystkim, że orzeczenie o niepełnosprawności - jako dokument urzędowy - dowodzi tego, że żona Skarżącego wymaga stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Podważanie natomiast tego, że osoba ta nie wymaga wspomnianej opieki wykracza poza kompetencje Kolegium. Ponadto zwrócono uwagę, że organ odwoławczy dokonując oceny zakresu sprawowanej opieki winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego jest spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Jak twierdzi pełnomocnik, jego mocodawca także wspiera swoją małżonkę psychicznie, która z powodu swojej ułomności oraz towarzyszących bóli popada w depresję, a także miewa myśli samobójcze. Podkreślono również, że wywiad środowiskowy potwierdził fakt, że Wnioskodawca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną żoną. W świetle tych argumentów pełnomocnik wyraził pogląd, że Skarżący spełnia wszelkie przesłanki do przyznania mu świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, a ponadto nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy przede wszystkim wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżący – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje nie są na tyle absorbujące, aby stanowiły uzasadnienie dla rezygnacji z pracy zarobkowej. Zauważyć jednocześnie należy, że pełnomocnik stoi na stanowisku, że w sprawie nie zachodzi przeszkoda dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Otóż jego zdaniem, Wnioskodawca – w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/16 – uprawniony jest do jednoczesnego pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście należy stwierdzić, że sprawowana przez Skarżącego opieka nad niepełnosprawną żoną nie jest tego rodzaju, aby uniemożliwiała mu podjęcie zajęcia zarobkowego. Opierając się na ustaleniach poczynionych w trakcie postępowania administracyjnego stwierdzić należy, że czynności wykonywane w ramach wspomnianej opieki polegają na: sprzątaniu mieszkania, robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków, umawianiu wizyt lekarskich i towarzyszeniu żonie w ich trakcie, a także podczas rehabilitacji. Ponadto Wnioskodawca pomaga rano i wieczorem przy codziennej toalecie, w tym przy wchodzeniu do wanny. W wywiadzie środowiskowym wskazano również na niezbędność wsparcia Skarżącego przy poruszaniu się jego małżonki po schodach. Dodatkowo zwrócić należy uwagę, że w wywiadzie środowiskowym zaznaczono, że żona Skarżącego samodzielnie spożywa posiłki i załatwia potrzeby fizjologiczne, a także porusza się przy wykorzystaniu kuli łokciowej. Dokonując oceny powyższych działań nie można nie dostrzec wkładu Wnioskodawcy w opiekę nad żoną. Jednak w tym przypadku opieka mieści się w ramach zwykłych obowiązków alimentacyjnych wobec osoby najbliższej i która nie wymagała rezygnacji z pracy zarobkowej. Otóż większość czynności odnosi się do obowiązków życia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów). Z kolei – wobec braku odmiennych wskazań Skarżącego – założyć należy, że czynności związane z higieną osobistą wykonywane są rano i wieczorem. Wizyty lekarskie nie mają miejsca codziennie. Z powyższego trudno wywieść, aby opieka nad żoną wykluczała zatrudnienie Skarżącego. Powyższe dowodzi więc braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną opieką, co jak już wskazano powyżej, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Wspomnieć należy, że inne czynności opiekuńcze, które zostały zaznaczone przez Skarżącego w oświadczeniu dotyczącym form i zakresu opieki nad małżonką nie znalazły potwierdzenia w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym, jak również ich wykonywanie nie zostało udokumentowane przez Skarżącego. Uwaga ta dotyczy także twierdzenia Wnioskodawcy o depresji i myślach samobójczych jego małżonki. Podkreślić w tym miejscu należy, że organy realizując zasadę prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Powyższe jednak nie sprawia, że strona jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, gdyż zobowiązana jest ona przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu (zob. wyrok NSA z dnia 30 czerwca 2022 r. sygn. akt III OSK 5191/21, Lex nr 3368378). Wyjaśnić końcowo należy, że kierując się zasadami zawartymi w przepisach art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a., organ administracji jest obowiązany w pierwszej kolejności sprawdzić, czy strona spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia korzystniejszego (sprawowanie stałej i osobistej opieki ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną, rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej spowodowane koniecznością sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności). Dopiero wówczas może poinformować stronę, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostaje jedynie pobieranie wcześniej otrzymanego świadczenia (zob. wyrok NSA z dnia 30 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 777/23, Lex nr 3712264). W niniejszej sprawie, jak wykazano wcześniej, zaistniała przeszkoda w przyznaniu Skarżącemu prawa do świadczenia z racji na brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad jego niepełnosprawną żoną. Dlatego też kwestia wzywania Skarżącego do wyboru świadczenia, pozostaje bez znaczenia dla sprawy. Jedynie na marginesie wyjaśnić należy, że interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., także przy uwzględnieniu poglądów wyrażonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/17 nie pozwala na równoczesne pobieranie świadczenia emerytalno-rentowego i świadczenia pielęgnacyjnego. Otóż stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt lit. a u.ś.r. wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wykreowało z dniem 9 stycznia 2020 r. (wejście w życie wyroku Trybunału) nowy stan prawny, w którym zaistniała konieczność odnalezienia istniejących w systemie prawa instrumentów prawnych pozwalających w praktyce stosowania prawa urzeczywistnić ten wyrok Trybunału. Jakkolwiek kształtujące się w powyższym zakresie orzecznictwo sądowe nie było początkowo jednolite, to aktualnie nie budzi już wątpliwości, że w sytuacji zbiegu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze świadczeniami wskazanymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. zachodzi konieczność podjęcia przez osobę uprawnioną do świadczeń emerytalno-rentowych działań prowadzących do zawieszenia prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W ten sposób, w następstwie realizacji prawa wyboru świadczenia, usunięta zostaje przeszkoda w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 2 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1623/21, Lex nr 3333864). Ponadto wskazać należy na art. 27 ust. 5 u.ś.r., który wyklucza możliwość pobierania więcej niż jednego świadczenia. Dlatego osoba chcąc otrzymać świadczenie pielęgnacyjne musi zawiesić prawo o świadczenia emerytalno-rentowego. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącego i brakiem żądania przeprowadzenia rozprawy ze strony Kolegium.