II SA/Gl 229/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska, Sędzia WSA Artur Żurawik, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2021 r. sprawy ze skargi D. S. (S.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] r. nr [...]. Prezydent Miasta J. decyzją [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego orzekł o pobraniu przez D. S. (dalej strona lub skarżący) świadczenia wychowawczego w wysokości 1000 zł jako nienależne. W motywach rozstrzygnięcia organ ten wskazał, że wystąpiły wątpliwości co do tego, kto sprawuje opiekę nad dziećmi i w następstwie poczynionych ustaleń stwierdzono, że opiekę taką sprawuje matka. Skutkuje to wypłaceniem świadczenia wychowawczego mimo braku podstaw do tego. Od decyzji tej odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach wniosła strona, która wyraziła swoje niezadowolenie z tego rozstrzygnięcia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W motywach tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że nie została wyjaśniona w sposób wyczerpujący kwestia sprawowania opieki nad dziećmi i z tego powodu zachodzi konieczność wyjaśnienia tej okoliczności. W szczególności organ odwoławczy wskazał na konieczność wyjaśnienia, czy w sprawie tej występuje przesłanka pobrania nienależnego świadczenia. Prezydent Miasta J. decyzją z [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego orzekł o pobraniu przez stronę świadczenia wychowawczego w wysokości 1000 zł jako nienależne. W motywach rozstrzygnięcia organ ten wskazał, że wystąpiły wątpliwości co do tego, kto sprawuje opiekę nad dziećmi i w następstwie poczynionych ustaleń stwierdzono, że opiekę taką sprawuje matka. Skutkuje to wypłaceniem świadczenia wychowawczego mimo braku podstaw do tego. Od decyzji tej odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach wniosła strona, która wyraziła swoje niezadowolenie z tego rozstrzygnięcia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W motywach tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy stwierdził, że nie została wyjaśniona w sposób wyczerpujący kwestia sprawowania opieki nad dziećmi i z tego powodu zachodzi konieczność wyjaśnienia tej okoliczności. W szczególności organ odwoławczy wskazał na konieczność wyjaśnienia, czy w sprawie tej występuje przesłanka pobrania nienależnego świadczenia. Prezydent Miasta J. decyzją z [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r., poz. 2134) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego orzekł o pobraniu przez stronę świadczenia wychowawczego w wysokości 1000 zł jako nienależne. W motywach rozstrzygnięcia organ ten wskazał, że wystąpiły wątpliwości co do tego, kto sprawuje opiekę nad dziećmi. Okoliczność ta spowodowała uruchomienie stosownego postępowania zmierzającego do wyjaśnienia, który z rodziców sprawuje opiekę nad dziećmi. W następstwie poczynionych ustaleń stwierdzono, że opiekę taką sprawuje matka, a to oznacza, że strona nie była uprawniona do otrzymywania przedmiotowego świadczenia, a tym samym skutkuje to wypłaceniem świadczenia wychowawczego mimo braku podstaw do tego. Od decyzji tej odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach wniosła strona, która wyraziła swoje niezadowolenie z tego rozstrzygnięcia. W motywach odwołania przedstawiła własną ocenę sytuacji rodzinnej i podniosła, że w lipcu 2019 r. opiekę w większym stopniu sprawowała żona, natomiast w sierpniu 2019 r. to on sprawował tę opiekę w znacznie szerszym zakresie. Nadto podniosła, że organ przyznał moc dowodową oświadczeniom żony, a jego tłumaczenia zostały pominięte. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach tej decyzji organ ten przedstawił wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przybliżył regulacje prawne dotyczące pobrania nienależnego świadczenia wychowawczego. W dalszej części uzasadnienia organ odwoławczy przybliżył ustalenia poczynione w ramach prowadzonego postępowania przez organ pierwszej instancji. W konkluzji swojego stanowiska organ odwoławczy stwierdził, że nie neguje faktu, że strona zajmuje się córką, zabiera ją na wakacje, na wyjazdy, jednakże z akt spawy wynika, że to matka dziecka jest bardziej zaangażowana w opiekę nad córką. Z tego powodu organ odwoławczy przychylił się do rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji, że świadczenie wychowawcze w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 sierpnia 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem wypłacone zostało mimo braku prawa do tego świadczenia. Z powyższą decyzją nie zgodziła się strona, która wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej wyraziła swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. Skarżący podniósł, że od decyzji o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego nie odwoływał się, ponieważ w jego ocenie nie należy do osób konfliktowych i wolał ustąpić. Ponownie podkreślił, że w lipcu 2019 r. opiekę nad córkami w większym stopniu sprawowała żona, a w sierpniu tego roku on. W konkluzji wystąpił o zamknięcie tego postępowania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o oddalenie skargi i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotowa skarga rozpoznana została w trybie przewidzianym art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COV1D-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.). Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2021 r., poz. 137) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zakres kontroli sprawowanej przez Sądy wynika z treści art. 134 § 1 tej ustawy. Zgodnie z tą regulacją, Sądy rozpoznając skargi nie są związane ich zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego rozstrzygnięć organów administracji publicznej. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli Sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Istota przedmiotowego postępowania sprowadza się do tego, że organy administracji publicznej obu instancji uznały, że skarżący pobrał nienależne świadczenie i domagają się od niego zwrotu tegoż świadczenia za dwa miesiące, czyli za lipiec i sierpień 2019 r. w łącznej kwocie 1000 zł. Przed wypowiedzeniem się co do zasadności takiego rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności przyjdzie wyjaśnić, czy faktycznie skarżący pobrał nienależne świadczenie, czy też był uprawniony do jego otrzymania. Okoliczność ta obliguje do przywołania stosownych regulacji prawnych. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Zgodnie z tym przywołanym przepisem, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem Sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Równocześnie ustawa w art. 6 wymienia sytuacje, kiedy świadczenie wychowawcze nie przysługuje. Zgodnie z nim jeżeli: dziecko pozostaje w związku małżeńskim; dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej; pełnoletnie dziecko ma ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na własne dziecko; członkowi rodziny przysługuje za granicą na dziecko świadczenie o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Z treści przywołanych tu przepisów wynika, że w sytuacji osobistej skarżącego występują przesłanki uznania, że skarżący spełnia wymogi do otrzymania świadczenia wychowawczego. Z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy wynika bowiem, że skarżący pozostaje w dalszym ciągu w związku małżeńskim i wspólnie zamieszkuje z żoną oraz dziećmi. Prowadzone postępowanie rozwodowe nie zostało zakończone, a zatem z formalnego punktu widzenia małżonkowie wspólnie z dziećmi stanowią rodzinę. Konflikty występujące między małżonkami nie przenoszą się na ocenę prawną występującej sytuacji. Na marginesie można zauważyć, że oboje małżonkowie współuczestniczą w procesie wychowywania córek. Zróżnicowany rozkład obowiązków spoczywających na poszczególnych osobach nie jest przesłanką ustawową determinującą prawo do otrzymania lub nieotrzymania przedmiotowego świadczenia. Z przedłożonych akt administracyjnych wynika, że wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego w lipcu 2019 r. złożył skarżący i mocą informacji z 22 sierpnia 2019 r. został poinformowany o przyznaniu takiego świadczenia. Równocześnie z akt tych wynika, że decyzją z [...] r. Prezydent Miasta J. uchylił skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ ten wskazał, że powodem uchylenia jest wystąpienie innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Zaakcentować należy, że od tej decyzji skarżący nie wniósł odwołania i stała się ona decyzją ostateczną. W tym miejscu przyjdzie odnieść się do stanowiska prezentowanego w literaturze oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, że decyzja wydana na podstawie art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ma charakter konstytutywny i działa wyłącznie na przyszłość (zob. wyrok NSA z 15 czerwca 2020r., sygn. akt I OSK 2390/19 dostęp. CBOSA). W świetle powyższego przyjąć należy, że prawo przysługujące skarżącemu zostało uchylone dopiero od października 2019 r. W rozpoznawanej sprawie, jak zostało to podkreślone, przedmiotem postępowania jest żądanie zwrotu od skarżącego nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Zatem rozważenia wymaga to, czy faktycznie w sprawie tej pobrane zostało nienależne świadczenie. W art. 25 ust. 2 przedmiotowej ustawy wymienione są przesłanki pobrania nienależnego świadczenia. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie; świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze nie uznaje się świadczenia przyznanego rodzicowi, opiekunowi prawnemu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, który zmarł, pobranego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka albo opiekuna faktycznego dziecka, którym zostało ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie art. 18 ust. 2b tej ustawy. W świetle przywołanego stanu prawnego wynika, że organy administracji publicznej powołały się na przesłankę wskazaną w art. 25 ust. 2 pkt 6 przedmiotowej ustawy, czyli że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Przeprowadzone powyżej rozważania pozwalają stwierdzić, że organy administracji publicznej powołały się na tę przesłankę, jednakże w uzasadnieniach swoich rozstrzygnięć nie wykazały jej występowania. Z motywów rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji wynika wyłącznie to, że między rodzicami dzieci występuje konflikt, który zmierza do rozwiązania zawartego małżeństwa, jednakże jak zostało to powyżej podkreślone, nie oznacza równocześnie, że któryś z rodziców utracił prawo do ubiegania się i do otrzymania przedmiotowego świadczenia. Okoliczności sygnalizowane przez organ pierwszej instancji byłyby istotne i posiadałyby znaczenie wyłącznie wówczas, gdyby chodziło o ustalenie, czy występuje piecza naprzemienna, a jak zostało to wskazane, sytuacja rodzinna skarżącego jeszcze nie jest na tym etapie. Przy tym należy zauważyć, że organ odwoławczy w swoim uzasadnieniu nie zamieścił żadnych własnych rozważań na okoliczność rozpoznawanej sprawy. Ostatni akapit uzasadnienia sprowadza się do akceptacji rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Taka budowa uzasadnienia decyzji administracyjnej nie jest zgodna z treścią art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, ponieważ organ odwoławczy nie wyjaśnił przepisów prawa, które legły u podstaw wydania kwestionowanej decyzji, jak również nie wskazał, którym dowodom przyznał moc dowodową, a którym odmówił przyznania takiej mocy. Podniesione uwagi skłaniają do uznania, że w rozpoznawanej sprawie występuje wyczerpanie przesłanek przewidzianych treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uzasadniające uwzględnienie wniesionej skargi, ponieważ wypowiadające się w sprawie organy administracji dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, czyli uzasadniającym uwzględnienie wniesionej skargi, a także dopuściły się naruszenia postanowień przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik spawy, a tym samym także wyczerpana została przesłanka uwzględnienia wniesionej skargi. W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji obowiązany będzie do oceny zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie, w kontekście wskazań zamieszczonych w uzasadnieniu niniejszego orzeczenia, a w szczególności organ ten winien ustalić, czy skarżący faktycznie pobrał nienależne świadczenie, przy czym organ ten winien mieć w polu widzenia to, że całość materiału dowodowego dotyczącego przyznawania świadczenia wychowawczego na córki skarżącego pozostawała w jego dyspozycji i to, że ten organ informacją z 22 sierpnia 2019 r. poinformował skarżącego o przysługującym mu prawie. Przedstawione akta administracyjne nie dają odpowiedzi na pytanie dotyczące tego, czy i kiedy żona skarżącego składała analogiczny wniosek i czy w tym zakresie i kiedy organ pierwszej instancji podejmował przewidziane prawem działania. Oznacza to, że zachodzi konieczność zestawienia działań obu uprawnionych osób i zweryfikowanie, czy w sprawie zaistniała sytuacja pobrania nienależnych świadczeń jak również przez kogo. Przeprowadzona powyżej analiza zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazała, że jest ona dotknięta uchybieniami uzasadniającymi jej uchylenie jak również uchylenie decyzji organu pierwszej instancji. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nadto dostrzec można naruszenie przepisów prawa materialnego, a to postanowień art. 2 pkt 5, czy art. 4 ust. 2 pkt 1, a także art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skutkuje uchyleniem zaskarżonej decyzji jak również decyzji organu pierwszej instancji. Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji. mr