II SA/Gl 258/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2024 r. sprawy ze skargi K. C. (C.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 22 grudnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3512/2023/24559 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 22 grudnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3512/2023/24559, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania K. C. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. (dalej – organ I instancji) z dnia 19 października 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 19 października 2023 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką W. H.. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.). Mianowicie według organu I instancji, opieka sprawowana przez Wnioskodawcę polega jedynie na wspomaganiu matki w czynnościach życia codziennego. Zauważył również, że Skarżący ubiega się o zatrudnienie w [...], co przeczy jego twierdzeniu o niemożności podjęcia zatrudnienia z racji na sprawowaną opiekę. Organ I instancji podniósł również, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności matki Skarżącego. W odwołaniu z dnia 14 listopada 2023 r. Skarżący oznajmił, że nie zgadza się z decyzją organu I instancji. W jego ocenie, matka wymaga stałej opieki i wsparcia osób trzecich. Dlatego też zrezygnował z podjęcia zatrudnienia i opiekuje się nią od 13 maja 2023 r. Podniósł, że matka ma raka [...], napady [...], trudności z mową i porozumiewaniem się, a także cierpi na depresję. Jak zauważył, występują u niej kłopoty z pamięcią, dlatego też koniecznym jest podawanie jej leków. Skarżący zaznaczył, że w okresie od lipca do września 2023 r. matka poddana była radioterapii. Ponieważ nie posiada ona orientacji w terenie musiał towarzyszyć jej w tych zabiegach, jak również w wizytach lekarskich. Te ostatnie odbywają się bardzo często. Okoliczności te, w ocenie Wnioskodawcy, nie pozwalają mu na podjęcie zatrudnienia. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 22 grudnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Kolegium zgodziło się natomiast z organem I instancji, że zakres sprawowanej opieki przez Wnioskodawcę nad niepełnosprawną matką nie wykluczał podjęcia przez niego zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślono, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy. Negując niemożność podjęcia zatrudnienia przez Skarżącego wskazano, że jego opieka ogranicza się do wspomagania matki w czynnościach życia codziennego: robienie zakupów, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, przynoszenie opału. W ocenie organu odwoławczego, zakres opieki jest tego rodzaju, że nie wyklucza podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze zatrudnienia, a wskazane czynności opiekuńcze nie powodują, że Wnioskodawca musi stale i całodobowo wykonywać przy matce czynności, które wymagają stałej jego obecności i zaangażowania. Zwrócono również uwagę, że Skarżący podjął starania, w tym odbył stosowne kursy, dla podjęcia pracy na [...]. Fakt ten – zdaniem Kolegium - potwierdza dodatkowo trafność zaprezentowanego stanowiska. Zatem – w opinii Kolegium - czynności takie należą do czynności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny i nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. W skardze z dnia 26 stycznia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawca zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium. W jej treści przywołano argumentację zaprezentowaną w odwołaniu. Dodatkowo zwrócono uwagę, że stan matki nie uległ poprawie. W końcowej części skargi zasygnalizowano, że Skarżący oraz jego matka pozbawieni są środków do życia. Do skargi załączono orzeczenia o niepełnosprawności matki Skarżącego oraz jej dokumentację medyczną. Ustanowiony z urzędu pełnomocnik Wnioskodawcy w uzupełnieniu skargi z dnia 23 maja 2024 r. zarzucił decyzji Kolegium: 1) naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie poprzez błędne określenie zakresu normatywnych pojęć "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia", "sprawowania opieki" oraz "stałej lub długotrwałej opieki" i tym samym niezakwalifikowanie stanu faktycznego sprawy pod dyspozycję tego przepisu; 2) naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 76, art. 77 § 1, art. 80 i art.107 § 3 k.p.a. poprzez niezebranie i nierozważenie całego materiału dowodowego niezbędnego do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a w konsekwencji niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy - które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) błędne przyjęcie przez organ, że Skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, b) błędną ocenę stanu zdrowia matki Skarżącego i wykluczenie przez organ potrzeby sprawowania nad nią stałej lub długotrwałej opieki przez Skarżącego, co stoi w sprzeczności w szczególności z orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności, na który powołuje się organ w decyzji, c) błędne przyjęcie przez organ, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją, bądź niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego na rzecz Skarżącego. W skardze zawarto ponadto żądanie przyznania pełnomocnikowi zwrotu kosztów pomocy prawnej, które nie zostały pokryte w całości, ani w części. W motywach uzupełnienia skargi podkreślono, iż pojęcia opieki nie należy utożsamiać z opieką wykonywaną przez całą dobę. Zwrócono uwagę, że taką opieką jest również gotowość do świadczenia pomocy osobie niepełnosprawnej. Zatem - zdaniem pełnomocnika - Skarżący pozostając do dyspozycji swej matki, sprawuje opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Pełnomocnik wyraził również pogląd, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności przesądza o tym, że osoba taka wymaga stałej i długotrwałej opieki. Podkreślił przy tym, że jest to dokument urzędowy, który nie podlega weryfikacji w toku postępowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji – według pełnomocnika - zaliczenie matki Skarżącego do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jest równoznaczne z potwierdzeniem, że jest ona osobą z naruszoną sprawnością organizmu, zasadniczo niezdolną do pracy i wymagającą stałej lub długotrwałej opieki innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji uniemożliwiającą bez pomocy innych osób zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych, poruszania się i komunikacji. Zauważył, że dodatkowo potwierdza to dokumentacja medyczna załączona do skargi. Dlatego też – w jego ocenie – na podstawie zebranego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, aby stan zdrowia matki Wnioskodawcy był na tyle dobry, a wykonywane przy jej syna czynności na tyle zwykłe, aby mogła ona przez większość czasu funkcjonować bez opieki drugiej osoby w wymiarze, który pozwalałby opiekunowi, choć w części, na równoległe podjęcie pracy. Samo oświadczenie Skarżącego o gotowości podjęcia pracy zostało zweryfikowane zakresem opieki. Dlatego też jego mylne przekonanie o możliwości pogodzenia zatrudnienia z opieką nad matka nie może dyskwalifikować jego prawa do świadczenia. Końcowo pełnomocnik powołując się na art. 63 ustawy o świadczeniach wspierających oraz na judykaturę stwierdził, że skoro Skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2023 (tj. przed wejściem w życie nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych) i spełniał przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dzień złożenia wniosku, to świadczenie winno mu być przyznane na podstawie przepisów obowiązujących przed 1 stycznia 2024 r. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżący – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje nie są na tyle absorbujące, aby stanowiły uzasadnienie dla rezygnacji z pracy zarobkowej. Zauważyć jednocześnie należy, że organ odwoławczy nie przychylił się do twierdzenia Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście należy stwierdzić, że sprawowana przez Skarżącego opieka nad niepełnosprawną matką nie jest tego rodzaju, aby uniemożliwiała mu podjęcie zajęcia zarobkowego. Opierając się na ustaleniach poczynionych w trakcie postępowania administracyjnego stwierdzić należy, że czynności wykonywane w ramach wspomnianej opieki polegają na: sprzątaniu mieszkania, robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków, podawaniu leków, towarzyszeniu matce podczas wizyt lekarskich, a także na przynoszeniu opału do pieca. Dodatkowo zwrócić należy uwagę, że matka Skarżącego poza wskazanymi aspektami pozostaje samodzielna. Oznacza to, że bez wsparcia drugiej osoby samodzielnie spożywa posiłki, porusza się po mieszkaniu, jak również wykonuje czynności z zakresu higieny osobistej. Podstawą do takiego twierdzenia jest to, że w wywiadzie środowiskowym, jak również w oświadczeniu Skarżącego oraz w odwołaniu i skardze nie zaznaczono jakichkolwiek ograniczeń w tym aspekcie matki Wnioskodawcy. Dokonując oceny powyższych działań nie można nie dostrzec wkładu Wnioskodawcy w opiekę nad matką. Jednak w tym przypadku opieka mieści się w ramach zwykłych obowiązków alimentacyjnych wobec osoby najbliższej i która nie wymagała rezygnacji z pracy zarobkowej. Otóż większość czynności odnosi się do obowiązków życia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów). Z kolei – wobec braku odmiennych wskazań Skarżącego – założyć należy, że czynności związane z higieną osobistą, jak również ubieranie się, wykonywane są samodzielnie przez osobę niepełnosprawną. Analiza terminów poszczególnych wizyt lekarskich matki Skarżącego prowadzi natomiast do wniosku, że są to trzy lub cztery wizyty w ciągu miesiąca, choć w lutym 2024 r. przeprowadzone były tylko badania ambulatoryjne. Tym samym przy właściwej organizacji nie stanowią one przeszkody dla podjęcia pracy zarobkowej. Z powyższego trudno więc wywieść, aby opieka nad matką wykluczała zatrudnienie Skarżącego. Powyższe dowodzi więc braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a sprawowaną opieką, co jak już wskazano powyżej, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodzić się natomiast należy z Kolegium, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.).