II SA/Gl 263/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 maja 2025 r. sprawy ze skargi T. K. (K.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 20 grudnia 2024 r. nr SKO.IV/424/926/2024 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy W. z dnia 15 listopada 2024 r. nr [...]. Decyzją z dnia 20 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku - Białej, w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego przez skarżącego T. K., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy W. z dnia 15 listopada 2024 r. o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącemu za okres od dnia 1 grudnia 2023 r. do dnia 30 września 2024 r. za nienależnie pobrane świadczenia i o zobowiązaniu go do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń łącznie w kwocie 29 350,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku - Białej z dnia 11 stycznia 2021 r. przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad ojcem na okres od 1 października 2020 r. do 30 kwietnia 2023 r. Następnie, decyzją z dnia 12 maja 2023 r. przyznano mu świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 maja 2023 r. do upływu 60-tego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Kolejną decyzją - z dnia 23 sierpnia 2023 r. przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne od 1 września 2023 r. do 30 września 2024r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ dodał, że w dniu [...] października 2023 r. wydane zostało nowe orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Z. o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca skarżącego do dnia 31 października 2027 r. Orzeczenie to zostało przedłożone organowi I instancji w dniu 19 listopada 2024 r. Organ odwoławczy wskazał, że w decyzji z dnia 23 sierpnia 2023 r. zawarta została informacja, iż w przypadku uzyskania nowego orzeczenia niezbędne jest niezwłoczne zgłoszenie tego faktu organowi. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżący został prawidłowo pouczony o powyższym obowiązku, którego nie wypełnił. W związku z tym organ stwierdził, że skarżący uchybił obowiązkowi niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do przyznanych świadczeń rodzinnych, pomimo iż został o tym obowiązku prawidłowo pouczony w decyzji przyznającej mu prawo do świadczeń rodzinnych. Wobec tego, organ I instancji zasadnie uznał, iż przyznane mu świadczenia rodzinne - w formie świadczenia pielęgnacyjnego wypłacone za okres od 1 grudnia 2023 r. do 30 września 2024 r. - są świadczeniami nienależnie pobranymi podlegającymi zwrotowi, zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący podniósł zarzut naruszenia przez organ przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 w zw. z art. 77 i art. 107 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego - poprzez brak poinformowania skarżącego o możliwości zapoznania się z aktami sprawy i brak wszechstronnego rozpoznania sprawy oraz poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia okoliczności przemawiających za tym, że sytuacja zdrowotna osoby uprawnionej do świadczenia nie zmieniła się w żadnym stopniu - orzeczenia o stopniu niepełnosprawności były tożsame. Zarzucił również naruszenie w niniejszej sprawie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie polegającej na przyjęciu, że pobrane przez skarżącego świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnym, pomimo dopełnienia przez skarżącego wszelkich formalności związanych z jego uzyskaniem, a także naruszenie art. 7a k.p.a poprzez jego nieuzasadnione niezastosowanie i nieuwzględnienie na korzyść skarżącego wątpliwości interpretacyjnych, jakie pojawiły się w przedmiotowej sprawie i art. 8 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie przy wydaniu decyzji zasady rozstrzygania sprawy w sposób pogłębiający zaufanie stron postępowania do prawa. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przez organ przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. : - art. 16 w związku z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, iż świadczenie pobrane w terminach wskazanych w zaskarżonej decyzji jest świadczeniem nienależnie pobranym, przy braku spełnienia przesłanki subiektywnej, dotyczącej świadomości braku przysługiwania przedmiotowego świadczenia; - art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy COVID-19 poprzez błędnie dokonaną wykładnię, w wyniku czego niezasadnie stwierdzono nienależnie pobrane świadczenia rodzinne; - art. 30 ust. 2b i 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną wykładnię, na podstawie której przyjęto, że skarżący pobierał świadczenia nienależne oraz że zobowiązany jest do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami; - art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez błędną interpretację, a w konsekwencji przyjęcie, iż skarżący pobrał nienależne świadczenie. W związku z powyższymi zarzutami wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i o umorzenie postępowania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto według art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego skarżącemu za okres od dnia 1 grudnia 2023 r. do dnia 30 września 2024 r. za nienależnie pobrane świadczenie i o zobowiązaniu go do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. W ramach kontroli zgodności z prawem powyższego rozstrzygnięcia podkreślenia zatem wymagało, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm.), do zwrotu obowiązana jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne. Według stanowiącego podstawę tego rozstrzygnięcia, przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem spełnienia dwóch warunków. Po pierwsze - jego wypłacenie musi nastąpić pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, a po drugie - osoba pobierająca świadczenia powinna zostać prawidłowo pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak podkreśla się w orzecznictwie - pouczenie spełnia warunki prawidłowego wówczas, gdy jest zredagowane w taki sposób, aby strona mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, aby następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por.: wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17, publ. Lex nr 2437882 oraz w Lublinie z 16 marca 2021 r., II SA/Lu 709/20, publ. Lex nr 3163974). Prawidłowe pouczenie – jak podkreśla się w piśmiennictwie - jest tu niewątpliwie istotne, jako że pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" użyte w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. nie jest równoznaczne ze "świadczeniem nienależnym", gdyż wiąże się również z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach faktycznych danej osobie się nie należy (por. K. Małysa-Sulińska [red.], Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, publ. Lex, 2015 r.). Według utrwalonej linii orzecznictwa, obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co oznacza, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku powiadomienia świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia i następnie ustalenie, czy jego nieuprawnione pobranie nastąpiło w warunkach złej woli beneficjenta, a zatem, czy wiedział, że świadczenie miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21, publ. Lex nr 3342757 oraz wyrok WSA w Gliwicach z 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21, publ. Lex nr 3258861). W przedmiotowej sprawie – na podstawie decyzji Wójta Gminy W. z dnia 23 sierpnia 2023 r. - prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przedłużone skarżącemu - na okres od 1 września 2023 r. do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych wynika, że Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Z., orzeczeniem z dnia [...] października 2023 r. zakwalifikował ojca skarżącego do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i orzeczenie to zostało wydane do dnia 31 października 2027 r. W zaskarżonej decyzji organ podkreślił, że skarżący nie powiadomił organu I instancji o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Po uzyskaniu informacji o tym nowym orzeczeniu, organ wydał decyzję uznającą za nienależnie pobrane świadczenie, które zostało wypłacone za okres od dnia 1 grudnia 2023 r. do dnia 30 września 2024 r. i zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W związku z powyższym, kluczowe znaczenie dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma to, czy skarżący we wskazanym okresie pobierał świadczenie zdając sobie sprawę z tego, że mu ono nie przysługuje. W tym zakresie, rozstrzygające jest to, czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych było w tym przypadku sformułowane w taki sposób, aby można było przyjąć, że skarżący miał wiedzę o nienależnym pobieraniu świadczenia. Stwierdzić w tym zakresie należało, że pouczenia zawarte w decyzji z dnia 23 sierpnia 2023 r. nie mogą stanowić dostatecznej podstawy do przyjęcia takiej oceny. Organ pierwszej instancji pouczył skarżącego o wynikającym z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Ponadto w treści decyzji zawarł informację według której – "w przypadku uzyskania nowego orzeczenia niezbędne jest niezwłoczne zgłoszenie tego faktu ośrodkowi". Z powyższego wynika, że pouczenia te nie zawierają w swojej treści konkretnej informacji o tym, iż zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia jest każdy przypadek uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności i że każde nowe orzeczenie skutkuje utratą prawa do pobierania tego świadczenia. Przedmiotowy brak jest tym bardziej istotny, że nowe orzeczenie z [...] października 2023 r. jedynie potwierdziło, iż ojciec skarżącego nadal jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Wymaga to podkreślenia - gdyż zarówno na podstawie wcześniejszego orzeczenia jak i omawianego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] października 2023 r., skarżący spełniał warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że skarżący na podstawie cytowanego wyżej, nieprecyzyjnego pouczenia mógł nie wiedzieć, że sam fakt wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności - nawet potwierdzającego dotychczasowy - znaczny stopień niepełnosprawności jego ojca i te same wskazania co przedtem - stanowi zmianę mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w rozumieniu art. 25 ust. 1 oraz art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności zmianę powodującą ustanie tego prawa. Podnoszone w tym zakresie zarzuty skargi należało uznać za zasadne – w świetle powyższych stwierdzeń nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżący mógł nie wiedzieć, iż brak powiadomienia organu o wydaniu nowego orzeczenia - w tym także potwierdzającego dotychczasowy stopień niepełnosprawności i związane z nią wskazania, spowoduje – wskutek ustania prawa do świadczenia, że to świadczenie będzie nienależnie pobrane. Orzekające w sprawie organy pominęły ustalenia i ich analizę w powyższym zakresie. W konsekwencji tego - przy wydaniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, doszło do naruszenia art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. i wymienione naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem dotyczyło ustaleń będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Rezultatem tego naruszenia było przedwczesne zastosowanie normy określonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 P.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni wskazania dotyczące konieczności uzupełnienia ustaleń i przeprowadzenia analizy okoliczności faktycznych we wskazanym wyżej zakresie. W szczególności organ oceni, poddając analizie treść otrzymanych przez skarżącego pouczeń, czy miał on wiedzę o tym, że wydanie wobec jego ojca nowego orzeczenia, w którym nie zmieniono ustaleń co do stopnia jego niepełnosprawności, kwalifikuje się jako zmiana mająca wpływ na przysługujące mu prawo do pobieranego świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ uwzględni powyższą wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustali, czy świadczenie pobrane w okresie wymienionym w decyzji, jest świadczeniem nienależnie pobranym, ewentualnie rozważy umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowym zakresie.